Cyfrowa transformacja przestała być hasłem strategicznym – stała się codziennością. Administracja publiczna, sektor finansowy, przemysł, edukacja, ochrona zdrowia i usługi funkcjonują dziś w oparciu o systemy informatyczne. Kompetencje cyfrowe są warunkiem uczestnictwa w rynku pracy, a sektor IT pozostaje jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów gospodarki.
Jednocześnie w Polsce żyje około 3,9 mln osób z orzeczoną niepełnosprawnością – to ogromna grupa obywateli, których potencjał wciąż nie jest w pełni wykorzystywany.
W tym kontekście warto powrócić do koncepcji projektu „Młodzi – sprawni w IT”, przygotowanego przez Federację Przedsiębiorców Polskich w maju 2023 roku. Była to propozycja systemowego, wieloletniego programu łączącego edukację akademicką, wsparcie finansowe, kompleksową dostępność oraz gwarantowane zatrudnienie w branży nowych technologii. Projekt nie został wdrożony w planowanej formule, jednak jego założenia pozostają aktualne – a z perspektywy 2026 roku wydają się wręcz bardziej potrzebne niż w momencie ich tworzenia.
Informatyka – dziedzina, która naturalnie sprzyja inkluzji
Przez lata funkcjonował stereotyp informatyka jako osoby pracującej w laboratorium, w środowisku wymagającym pełnej sprawności fizycznej i wielogodzinnej obecności przy specjalistycznym sprzęcie. Tymczasem współczesny sektor IT opiera się przede wszystkim na pracy koncepcyjnej, analitycznej i projektowej. Kluczowe kompetencje to:
- logiczne myślenie,
- rozwiązywanie problemów,
- umiejętność pracy zespołowej,
- komunikacja w środowisku cyfrowym,
- zarządzanie projektami w modelu zdalnym.
Środowiska programistyczne funkcjonują w chmurze, a repozytoria kodu są dostępne online. Zespoły projektowe są rozproszone geograficznie, a narzędzia do komunikacji synchronicznej i asynchronicznej pozwalają na współpracę bez konieczności fizycznej obecności w jednym miejscu. Informatyka jest więc jedną z tych dziedzin, w których ograniczenia mobilności czy potrzeba elastycznej organizacji czasu nie stanowią bariery nie do pokonania.
Mimo to osoby z niepełnosprawnościami są wciąż niedoreprezentowane w edukacji technicznej. Przyczyną nie jest brak predyspozycji – problemem pozostaje niedostosowany system.
Bariery systemowe w edukacji technicznej
Do najważniejszych barier należą:
- Sztywne harmonogramy zajęć – brak możliwości elastycznego uczestnictwa w zajęciach.
- Obowiązkowa obecność w laboratoriach bez zapewnienia alternatywnych form realizacji zajęć.
- Jednorodne formy zaliczeń, nieuwzględniające zróżnicowanych potrzeb studentów.
- Niedostateczna dostępność architektoniczna i cyfrowa.
- Brak systemowego mentoringu oraz wsparcia psychologicznego.
- Słabe powiązanie edukacji z rynkiem pracy, co zwiększa ryzyko bezrobocia po ukończeniu studiów.
Projekt „Młodzi – sprawni w IT” był jednocześnie odpowiedzią na wszystkie te wyzwania. Jego siłą było myślenie systemowe, a nie fragmentaryczne.
Pilotaż: trzy uczelnie, wspólny cel
Program miał być realizowany w formule czteroletniego pilotażu (2023–2027) we współpracy z trzema uczelniami:
- Uniwersytetem Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie,
- Politechniką Łódzką,
- Politechniką Białostocką.
Każda z uczelni miała uruchomić studia I stopnia na kierunku informatyka w formule dualnej, z uwzględnieniem kompleksowych dostosowań infrastrukturalnych i organizacyjnych. W pierwszym naborze planowano przyjęcie co najmniej 20 studentów z niepełnosprawnościami na każdej uczelni. W pięciu naborach łącznie miało to być około 300 osób.
Kluczowe było to, że projekt nie tworzył „oddzielnego” toru edukacyjnego. Studenci mieli realizować pełnowartościowy program studiów, prowadzący do uzyskania tytułu inżyniera, przy jednoczesnym zapewnieniu niezbędnych dostosowań.
Dualność jako fundament – edukacja powiązana z zatrudnieniem
Jednym z najważniejszych elementów projektu był model dualny. Zakładał on ścisłą współpracę uczelni z pracodawcami z branży IT, m.in.:
- Accenture,
- Huawei,
- Asseco.
W praktyce oznaczało to:
- współtworzenie programu studiów przez biznes,
- udział ekspertów branżowych w prowadzeniu zajęć,
- realizację projektów odpowiadających realnym potrzebom rynku,
- półroczną, płatną praktykę (720 godzin),
- gwarancję zatrudnienia absolwenta przez minimum 36 miesięcy.
Taki model znacząco zmniejszał ryzyko bezrobocia po ukończeniu studiów i zapewniał płynne przejście z edukacji do stabilnego zatrudnienia.
Finansowanie – wykorzystanie istniejących instrumentów
Projekt nie zakładał budowy wszystkiego od zera. Opierał się m.in. na istniejących narzędziach wsparcia oferowanych przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, w tym programach takich jak:
- PFRON – Program „Absolwent”,
- PFRON – „Aktywny samorząd”.
Dodatkowo przewidziano finansowanie dostosowań architektonicznych, technologicznych i organizacyjnych uczelni: regulowanych biurek, pętli indukcyjnych, pomieszczeń wyciszenia dla osób w spektrum autyzmu, narzędzi do nagrywania wykładów czy transportu.
Łączny budżet projektu wynosił ponad 15 mln zł w horyzoncie czterech lat. W przeliczeniu na planowaną liczbę 300 studentów koszt jednostkowy nie odbiegał znacząco od innych specjalistycznych programów aktywizacyjnych, zwłaszcza biorąc pod uwagę gwarancję zatrudnienia.
Stabilność finansowa – warunek skuteczności
Projekt przewidywał stypendium motywacyjne w wysokości 2000 zł miesięcznie przez cały okres studiów. W połączeniu z płatną praktyką stanowiło to realne wsparcie finansowe.
Dla wielu studentów z niepełnosprawnościami stabilność dochodowa jest warunkiem kontynuowania nauki. Koszty rehabilitacji, leczenia czy transportu bywają wysokie. Bez wsparcia finansowego nawet najbardziej ambitny plan edukacyjny może zostać przerwany.
Dodatkowo projekt obejmował wsparcie rzeczowe: specjalistyczny sprzęt komputerowy, dostosowane oprogramowanie, ergonomiczne stanowiska pracy, a także rozwiązania wspierające mobilność.
Kompleksowa dostępność – standard, nie wyjątek
Uczelnie uczestniczące w programie miały zostać wyposażone w:
- regulowane biurka i ergonomiczne stanowiska,
- pętle indukcyjne,
- oznaczenia przestrzenne dla osób z dysfunkcjami wzroku,
- pomieszczenia wyciszenia dla osób w spektrum autyzmu,
- systemy nagrywania wykładów i tworzenia napisów,
- cyfrowe repozytoria materiałów w dostępnych formatach.
Projekt zakładał również szkolenia kadry akademickiej w zakresie pracy ze studentami o zróżnicowanych potrzebach.
Podejście to było zgodne z zasadą projektowania uniwersalnego – rozwiązania tworzone z myślą o osobach z niepełnosprawnościami poprawiają komfort wszystkich studentów.
Monitoring, ewaluacja i odpowiedzialność za rezultat
Program przewidywał stały monitoring:
- postępów edukacyjnych,
- bieżących potrzeb studentów,
- barier w funkcjonowaniu,
- przebiegu praktyk u pracodawców,
- sposobu wykorzystania przyznanego wsparcia.
Mentorzy mieli zapewniać wsparcie psychologiczno-pedagogiczne oraz pomagać w adaptacji do środowiska akademickiego i zawodowego. Zatrudnienie absolwenta po zakończeniu praktyki było kluczowym wskaźnikiem efektywności i podlegało raportowaniu.
Trwałość rezultatów miała opierać się m.in. na wykorzystaniu instrumentów wsparcia oferowanych przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz na włączeniu wypracowanego modelu do stałych struktur uczelni.
Skalowalność – potencjał ogólnopolskiej sieci
Największą wartością projektu była jego skalowalność. Model mógł zostać rozszerzony poprzez:
- Dołączanie kolejnych uczelni publicznych i niepublicznych prowadzących kierunki informatyczne.
- Tworzenie regionalnych centrów kompetencji.
- Rozszerzenie na inne obszary technologiczne: cyberbezpieczeństwo, analizę danych, AI.
- Budowę ogólnopolskiej sieci współpracy między uczelniami.
Analogicznie możliwe było włączanie kolejnych pracodawców – zarówno dużych korporacji, jak i średnich firm technologicznych czy start-upów działających w modelu zdalnym.
Mechanizm mógłby funkcjonować jako otwarta platforma partnerska: przedsiębiorstwo przystępujące do programu zobowiązywałoby się do współtworzenia programu, organizacji praktyk oraz zatrudnienia absolwentów.
Inkluzja jako inwestycja
Włączenie osób z niepełnosprawnościami do sektora IT przynosi wymierne korzyści:
- wzrost aktywności zawodowej,
- zwiększenie wpływów podatkowych,
- zmniejszenie wydatków na świadczenia bierne,
- rozwój bardziej dostępnych technologii.
Osoby z doświadczeniem korzystania z technologii wspierających lepiej identyfikują bariery cyfrowe i potrafią projektować rozwiązania dostępne dla szerokiego grona użytkowników. Zespoły zróżnicowane są bardziej innowacyjne – potwierdzają to liczne badania dotyczące różnorodności w organizacjach.
Znaczenie społeczne – przełamywanie stereotypów
Jednym z celów projektu było przełamanie stereotypu, że praca osób z niepełnosprawnościami to głównie zajęcia niskopłatne i niewymagające wysokich kwalifikacji. Branża IT obala ten mit w sposób naturalny – liczą się kompetencje, a wiele stanowisk umożliwia pracę zdalną.
Projekt wpisywał się bezpośrednio w realizację strategii na rzecz osób z niepełnosprawnościami na lata 2021–2030. Łączył edukację, rynek pracy i politykę społeczną w jeden mechanizm.
Wnioski – czas na decyzję systemową
Projekt „Młodzi – sprawni w IT” nie był inicjatywą symboliczną. Był kompletną propozycją systemowego rozwiązania, obejmującą konkretne uczelnie – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Politechnikę Łódzką i Politechnikę Białostocką – oraz realnych partnerów biznesowych.
Może stać się fundamentem programu ogólnopolskiego, do którego stopniowo będą dołączać kolejne uczelnie i przedsiębiorstwa. Model jest gotowy. Potrzebna jest decyzja polityczna i stabilne finansowanie.
Cyfrowa rewolucja nie czeka. Pytanie brzmi: czy pozwolimy, by uczestniczyli w niej wszyscy, którzy mają kompetencje i motywację?
Informatyka nie jest „nie dla osób z niepełnosprawnościami”. To jedna z tych dziedzin, w których – przy odpowiednio zaprojektowanym systemie – mogą one w pełni wykorzystać swój potencjał, współtworząc technologie lepsze dla całego społeczeństwa.
Choć nasza propozycja nie uzyskała pełnej aprobaty, cieszymy się, że Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) w ramach programu Absolwent II, ogłoszonego w grudniu 2023 roku, zdecydował się uwzględnić niektóre elementy naszego projektu.
Tekst: Teresa Hernik
Foto: zasoby Federacji Przedsiębiorców Polskich (opracowanie graficzne niepelnosprawnilublin.pl)
Teresa Hernik – Działaczka społeczna. Ekspert ds. społecznych w Federacji Przedsiębiorców Polskich, będącej reprezentatywną organizacją pracodawców, partnerem społecznym i członkiem Rady Dialogu Społecznego. Członek Rady Polityki Senioralnej, Rady Dostępności, Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, działających przy właściwych ministerstwach. W swojej działalności skupia się na rozwiązaniach zachęcających do zatrudnienia osób z niepełnosprawnością i ich włączeniem na otwarty rynek pracy. Współpracuje z pracodawcami celem zmiany ich świadomości, na rzecz inkluzywnego podejścia i promowania różnorodności w miejscu pracy.
Aktywnie działa na rzecz systemu wsparcia osób z niepełnosprawnością, osób starszych oraz wykluczonych społecznie.
Członkini Kapituły Orderu Uśmiechu.Pełniła funkcję Współprzewodniczącej Rady Pożytku Publicznego, liczne funkcje kierownicze w Związku Harcerstwa Polskiego. Była Prezesem Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych i Dyrektorem Biura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych. Zarządzała pomocą społeczną w Białymstoku.
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.