Każdy człowiek w Polsce niezależnie od tego w jaki sposób się porozumiewa ma prawo do czucia się bezpiecznym! Jak to na prawdę jest u nas w państwie pod tym względem? Na te i na inne pytania spróbujemy odpowiedzieć w tym artykule.
Osoby ze złożonymi potrzebami w komunikacji określane są inaczej jako użytkownicy AAC. Warto zatem wyjaśnić co oznacza AAC – jest to skrót z języka angielskiego i oznacza wszystkie metody i sposoby porozumiewania się poza mową, jak: gesty, symbole, litery.
Należy mieć na uwadze to, że do niedawna osoby ze złożonymi potrzebami w komunikacji w ogóle nie istniały w postępowaniu przed instytucjami. To ostatnio zaczęło się zmieniać. Zanim o tym napiszę, to chciałabym podzielić się swoimi doświadczeniami i wyjaśnić dlaczego o tym piszę.
Nazywam się Agnieszka Bal i jestem magistrem politologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Dziś do porozumiewania się używam tablicy literowej, a kiedyś używałam specjalnej książki z obrazkami. Jako osoba z problemami w komunikacji miałam trudne sytuacje. Kiedyś chciałam zgłosić coś na policję ale nie mogłam sama, musiałabym przyjść z kimś, kto znał mój sposób komunikacji. Na ogół więc nie robiłam w takiej sytuacji nic i czułam się bezradna. Problem dostępności do wymiaru sprawiedliwości został zauważony niedawno.
Chcąc trochę przybliżyć sytuację prawną dotyczącą osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się, przeprowadziłam wywiad z sędzią sądu rejonowego w Kielcach – Panią Agnieszką Matysek, oddelegowaną do Ministerstwa Sprawiedliwości do wykonywania czynności w Zespole ds. Pomocy Pokrzywdzonym, zajmującym się wymiarem sprawiedliwości przyjaznym: dzieciom i osobom o szczególnych potrzebach, w tym o szczególnych potrzebach w komunikowaniu się. Prace zespołu mają na celu przygotowanie wymiaru sprawiedliwości na przyjęcie wszystkich uczestników postępowań sądowych (w tym osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się).
Pani Sędzia mówi: „praca sędziego nie ogranicza się tylko do sali sądowej, posiedzeń i rozpraw. Odbywa się także w gabinetach sędziowskich”. Na pytanie o rolę dobrej komunikacji w pracy sędziego Pani Sędzia podkreśliła, że komunikacja ma fundamentalną rolę, gdyż poprzez bezpośredni kontakt z uczestnikami postępowań cywilnych lub karnych, na podstawie wysłuchań lub przesłuchań – sędzia podejmuje decyzje.
Wywiad
Agnieszka Bal [AB]: Czy mogłaby się Pani przedstawić?
Agnieszka Matysek [AM]: Nazywam się Agnieszka Matysek, jestem sędzią Sądu Rejonowego w Kielcach. Aktualnie jestem oddelegowana do Ministerstwa Sprawiedliwości, gdzie pracuję w Zespole ds. Pomocy Pokrzywdzonym. Nasza praca obejmuje również wymiar sprawiedliwości przyjazny dzieciom oraz osobom o szczególnych potrzebach, w tym w zakresie komunikacji. Staramy się, aby wymiar sprawiedliwości był przygotowany na przyjęcie wszystkich uczestników postępowań sądowych i stopniowo dążymy do tego celu.
AB: Jaką rolę pełni dobra komunikacja w pracy sędzi?
AM: Komunikacja w pracy sędziego jest jednym z podstawowych elementów. Praca w sądzie to nie tylko posiedzenia i rozprawy, ale także interakcje z uczestnikami postępowania. Przesłuchania i wysłuchania są fundamentem podejmowania decyzji przez sędziego, gdyż pomagają ustalić stan faktyczny sprawy. Ważne jest, aby sędzia umiał nawiązać kontakt z każdym uczestnikiem postępowania. W sytuacjach, gdy sędzia nie ma doświadczenia w kontakcie z osobami o specjalnych potrzebach w komunikowaniu się, to powinien zwrócić się do osób, które posiadają specjalistyczną wiedzę.
AB: Czyli do biegłego?
AM: Tak, do biegłego. Jeśli sędzia nie jest w stanie samodzielnie porozumieć się z uczestnikiem postępowania, powinien dobrać biegłego odpowiedniego do sytuacji.
AB: Czy będzie biegły z dziedziny AAC (komunikacji wspomagającej i alternatywnej)?
AM: Tak, nowe przepisy w Kodeksie postępowania karnego wyraźnie wskazują na konieczność udziału biegłego z zakresu AAC, gdy zachodzi taka potrzeba. Mimo że zawód biegłego z zakresu AAC formalnie nie istnieje, w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej opracowano model kompetencji dla ekspertów z tego zakresu. Na tej podstawie zidentyfikowaliśmy osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje i zachęciliśmy je do wpisywania się na listy biegłych prowadzonych przez prezesów sądów okręgowych.
AB: Czy miała Pani kontakt z osobami o specjalnych potrzebach w komunikacji?
AM: Tak, miałam. Po studiach wyjechałam do Francji, gdzie pracowałam w wolontariacie z osobami o sprzężonych niepełnosprawnościach, w tym z trudnościami w komunikacji. Mimo że posługiwały się językiem francuskim, a ja znałam go tylko na średnim poziomie, nauczyły mnie, jak skutecznie się z nimi komunikować. To doświadczenie nauczyło mnie wiele o potrzebach komunikacyjnych takich osób i o tym, jak ważne jest dostosowanie się do nich.
AB: Fajna historia. Może dlatego Pani zajmuje się tymi sprawami?
AM: Możliwe. To doświadczenie z pewnością wywarło na mnie duży wpływ i nauczyło mnie wrażliwości na potrzeby osób z niepełnosprawnościami.
AB: Skąd się wzięła idea pracy przy tworzeniu przepisów dotyczących udziału osób o specjalnych potrzebach w komunikacji w postępowaniu sądowym?
AM: Zostałam delegowana do Ministerstwa Sprawiedliwości, gdzie przydzielono mi sprawę sprawozdania z wykonywania przez Polskę Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami. W 2018 roku Komitet ONZ zalecił wprowadzenie komunikacji wspomagającej i alternatywnej do procedur sądowych. Po przeczytaniu artykułu Izabeli Fornalik o przesłuchiwaniu dzieci ze specjalnymi potrzebami, zdałam sobie sprawę, że musimy coś z tym zrobić. Przedstawiłam propozycję wprowadzenia przepisów do Kodeksu postępowania karnego, która została zaakceptowana i włączona do prac legislacyjnych.
AB: Jaka jest historia Pani pracy przy zmianach legislacyjnych?
AM: Prace rozpoczęły się od napisania notatki, która została zaakceptowana przez przełożonych.
Następnie pracowałam w zespole nad dużą zmianą legislacyjną, w ramach której wprowadzono artykuł 185e do Kodeksu postępowania karnego.Przepisy te weszły w życie 15 lutego 2024 roku. Obecnie trwają prace nad rozporządzeniem określającym sposób przygotowania i przeprowadzenia przesłuchań, które będą dostosowane do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami.
AB: Czy te przepisy obowiązują na każdym etapie postępowania, np. od zgłoszenia przestępstwa do wyroku albo w sprawach rodzinnych?
AM: Przepisy dotyczące komunikacji wspomagającej i alternatywnej obowiązują w Kodeksie postępowania karnego, natomiast sprawy rodzinne toczą się na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.
W sprawach cywilnych zmiany wprowadzono m.in. do artykułu 600 dotyczącego kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Chociaż przepisy te nie obejmują całego postępowania cywilnego, stanowią ważny krok w kierunku dostosowania wymiaru sprawiedliwości do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
AB: Czy będzie tłumacz w postępowaniu cywilnym?
AM: Tak, sąd ma obowiązek powołać odpowiedniego biegłego, jeśli zachodzi taka potrzeba. Nawet przed wprowadzeniem przepisów dotyczących komunikacji wspomagającej i alternatywnej, sędzia mógł powołać biegłego, jednak brakowało świadomości na temat istnienia takich specjalistów. Teraz, dzięki wprowadzeniu odpowiednich przepisów i zwiększonej świadomości, sędziowie będą lepiej przygotowani do obsługi osób z szczególnymi potrzebami.
AB: A w policji?
AM: Policjanci również przechodzą szkolenia z zakresu komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Jednak procedury dotyczące zawiadomień o popełnieniu przestępstwa nie są jeszcze w pełni dostosowane do potrzeb osób ze szczególnymi wymaganiami komunikacyjnymi. Jest to obszar, który wymaga dalszych działań i usprawnień.
AB: Jak będą wyglądać przesłuchania osób o szczególnych potrzebach w komunikacji?
AM: Przesłuchania będą odbywać się na specjalnych posiedzeniach z udziałem sędziego, psychologa oraz biegłego z zakresu komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Przesłuchania będą nagrywane, aby uniknąć konieczności ich powtarzania. Mogą odbywać się w przystosowanych pomieszczeniach w sądzie lub w innym miejscu, pod warunkiem, że będzie można je nagrać. Celem jest zapewnienie przyjaznego i dostosowanego do potrzeb środowiska dla osób przesłuchiwanych.
AB: Czy osoby o szczególnych potrzebach komunikacyjnych, ale sprawne intelektualnie, będą miały zapewnioną pomoc biegłego?
AM: Tak, biegły z zakresu komunikacji wspomagającej i alternatywnej będzie dostępny dla wszystkich osób ze szczególnymi potrzebami komunikacyjnymi, niezależnie od ich intelektualnych zdolności. Przepisy te nie ograniczają się tylko do osób w szczególnym trybie, ale obejmują wszystkie osoby, które mogą potrzebować takiej pomocy.
AB: Jak osoba o specjalnych potrzebach może zgłosić przestępstwo?
AM: Osoba o specjalnych potrzebach może zgłosić przestępstwo, korzystając z różnych dostępnych form komunikacji, w tym pism, e-maili, czy wizyt w komisariacie. Pomocne mogą być również organizacje zajmujące się wspieraniem osób z niepełnosprawnościami. Ważne jest, aby zapewnić takie warunki, które umożliwią swobodne złożenie zawiadomienia. Policjanci są szkoleni w zakresie komunikacji wspomagającej i alternatywnej, co powinno pomóc w prawidłowym przyjęciu zgłoszenia.
Zakończenie
Zmiany w przepisach dotyczących wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dla osób o szczególnych potrzebach w komunikacji to krok w kierunku bardziej inkluzywnego i dostępnego systemu prawnego. Dzięki zaangażowaniu takich osób jak sędzia Agnieszka Matysek, możliwe jest wprowadzenie realnych usprawnień, które poprawią jakość życia osób z niepełnosprawnościami i zapewnią im równy dostęp do wymiaru sprawiedliwości.
Tekst: Agnieszka Bal
Agnieszka Bal – urodzona 22 września 1990 roku. Jest absolwentką Wydziału Politologii Uniwersytetu Warszawskiego. Od urodzenia żyje z dziecięcym porażeniem mózgowym z pląsawicą i atetozą, a na co dzień porusza się na wózku. Jako osoba ze specjalnymi potrzebami komunikacyjnymi w komunikacji wykorzystuje tablicę literową,
Własne doświadczenia związane z niepełnosprawnością stały się impulsem do zaangażowania społecznego na rzecz osób o specjalnych potrzebach komunikacyjnych. Od lat aktywnie działa na rzecz poprawy ich jakości życia, prowadząc liczne wystąpienia publiczne, prelekcje i działania edukacyjne. Pełni funkcję wiceprezesa Stowarzyszenia „Mówić bez Słów” ISAAC Polska, które wspiera osoby mające trudności w porozumiewaniu się oraz promuje rozwiązania z zakresu komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC).
W swojej działalności angażowała się również w prace na rzecz polityki społecznej i dostępności. Była członkinią Zespołu ds. Mieszkalnictwa przy Komisji Dialogu Społecznego w Warszawie. Obecnie coraz częściej zapraszana jest na zajęcia akademickie, podczas których dzieli się swoją wiedzą i doświadczeniem, zwracając szczególną uwagę na wciąż niedostatecznie dostrzegany w Polsce problem uczestnictwa osób o specjalnych potrzebach komunikacyjnych w psychoterapii.
Prywatnie pochodzi z licznej rodziny – ma czworo rodzeństwa oraz siedmioro najbliższych kuzynów. Jej zainteresowania obejmują gry planszowe, sztukę i podróże. Dzięki swojej aktywności społecznej, edukacyjnej i rzeczniczej przyczynia się do zwiększania świadomości na temat potrzeb oraz praw osób ze złożonymi trudnościami komunikacyjnymi.
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.