Artykuł autorstwa Agnieszki Pilch podejmuje temat najnowszych inicjatyw i zmian w obszarze komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) w Polsce. Omawia działania legislacyjne, edukacyjne i społeczne wspierające osoby z trudnościami w porozumiewaniu się, a także rolę organizacji pozarządowych w propagowaniu wiedzy o AAC. Szczególne miejsce zajmuje nadchodzące uruchomienie regionalnych Centrów Komunikacji, które mają zapewnić dostęp do spersonalizowanego wsparcia komunikacyjnego w całym kraju.
Ostanie lata bardzo zmieniły świadomość społeczną w zakresie postrzegania osób z niepełnosprawnością i ich praw. Z pewnością duży wpływ na to miała Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnością. W konwencji dostrzeżono, że Komunikacja obejmuje języki, wyświetlanie tekstu, alfabet Braille’a, komunikację przez dotyk, dużą czcionkę, dostępne multimedia, jak i sposoby, środki i formy komunikowania się na piśmie, przy pomocy słuchu, języka uproszczonego, lektora oraz formy wspomagające (augmentatywne) i alternatywne, w tym dostępną technologię informacyjno-komunikacyjną. Język obejmuje język mówiony i język migowy oraz inne formy przekazu niewerbalnego. Jej zapisy dotyczące komunikacji i języka osadziły w prawie obowiązki państwa związane z dostępem do komunikacji osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się.
Duży wkład w budowanie świadomości dotyczącej sposobów wsparcia dzieci, młodzieży i osób dorosłych o złożonych potrzebach w komunikowaniu się miało Stowarzyszenie Mówić bez Słów – ISAAC Polska, które w 2025 roku obchodziło swoje 25-lecie. Stowarzyszeniu zawdzięczamy propagowanie wiedzy na temat sposobów komunikowania się z pomocą komunikacji wspomagającej i alternatywnej tzw. AAC, a także pierwsze publikacje na ten temat oraz wiele działań mających na celu propagowanie wiedzy na temat AAC podczas organizowanych konferencji warsztatów i szkoleń. Stowarzyszenie, które jest członkiem międzynarodowej organizacji ISAAC współpracuje ze specjalistami AAC z Polski i ze świata. Członkami Stowarzyszenia są specjaliści, osoby używające AAC oraz ich rodziny. W ramach współpracy z ISAAC stowarzyszenie w październiku, który jest międzynarodowym miesiącem AAC od lat inicjuje i patronuje działania związane z propagowaniem wiedzy o AAC, komunikacji i sile jaką daje komunikacja osobom o złożonych potrzebach w komunikowaniu się. Jubileuszowa konferencja, która odbyła się w październiku 2025 roku zorganizowana wspólnie z Akademią Pedagogiki Specjalnej po raz kolejny pokazała jak ważny jest dialog między osobami używającymi AAC, ich rodzinami, specjalistami oraz środowiskiem uniwersyteckim. W ramach działań Stowarzyszenia od lat działa Klub Dyskusyjny dorosłych użytkowników AAC, którzy spotykają się (raz w miesiącu) na spotkaniach prowadzonych przez Karolinę Kamińską, by rozmawiać na wybrane przez siebie tematy. Działania te były inspiracją do powstania podobnego Klubu w Zamościu, z tą różnicą, że osoby używające AAC spotykają się co miesiąc na żywo. Przy tej okazji powstało w Zamościu Stowarzyszenie „AAC-owi Przyjaciele”, które w składzie ma głównie osoby używające AAC i ich rodziny.
Pierwszym ministerstwem, które przed laty odpowiedziało na potrzeby dzieci i uczniów o złożonych potrzebach edukacyjnych było Ministerstwo Edukacji. W jego rozporządzeniach możemy znaleźć wytyczne, które mówią, że jeśli uczniowie nie mówią lub ich problemy z mową uniemożliwiają im skuteczne porozumiewanie się powinni mieć dostęp do komunikacji wspomagającej i alternatywnej tzw. AAC.
Komunikacja wspomagająca i alternatywna obejmuje korzystanie z pomocy komunikacyjnych, form i sposobów porozumiewania się, które wspierają, uzupełniają lub zastępują mowę w celu funkcjonalnej komunikacji. AAC obejmuje różnorodne formy komunikacji służące przedstawianiu myśli, potrzeb, pragnień i idei.
Wszyscy korzystamy z niektórych strategii AAC, gdy w rozmowie używamy mimiki, gestykulujemy, wspieramy się obrazami, symbolami lub piszemy. AAC obejmuje symbole graficzne, gesty, różnorodne pomoce komunikacyjne wysokiej technologii takie jak: specjalistyczny sprzęt i oprogramowanie wspierające porozumiewanie się (urządzenia do komunikacji, tablety, smartfony oraz tablice i książki komunikacyjne).
Komunikacja wspomagająca i alternatywna może wspierać komunikację osób, u których mowa nie rozwinęła się np. dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym, w spektrum autyzmu, z niepełnosprawnością intelektualną, afazją lub osób, które na skutek choroby lub wypadku utraciły zdolność skutecznego porozumiewania się z pomocą mowy. O ile wsparcie AAC dzieci o złożonych potrzebach w komunikowaniu się jest zabezpieczone, przynajmniej na poziomie legislacyjnym, przez polską edukację, to pomoc osobom dorosłym, którzy np. na skutek wylewu lub choroby neurodegeneracyjnej utracili zdolność mówienia, jest w naszym kraju ciągle rzadkością. Często specjaliści bardzo długo czekają na powrót mowy ograniczając się do ćwiczeń logopedycznych, zapominając, że problemy z komunikacją dotyczą tego, co dzieje się „tu i teraz”. Wyobraźmy sobie sytuację, że jesteśmy chorzy, leżymy osłabieni i nie możemy mówić – Czasami nie mamy szansy nawet poprosić o kartkę i długopis. A jeśli nie możemy napisać, jak mamy przekazać, że coś nas boli, dowiedzieć się o tym co nam dolega, poprosić o kontakt z rodziną, napój, tabletki przeciwbólowe. Zazwyczaj w takich sytuacjach próbując rozmawiać z osobami, które utraciły zdolności komunikowania się zadajemy pytania zamknięte. To pytania, na które mogą odpowiedzieć tak lub nie (można odpowiedzieć „tak” lub „nie”). Co w sytuacji, gdy ktoś chce nam opowiedzieć o czymś, co nie przyszło nam do głowy? Co, jeśli w domu samotnej osoby zostało zwierzę, które trzeba nakarmić – czy niepokój osoby będzie interpretowany we właściwy sposób?
Moja szkocka przyjaciółka z długoletnim AAC-owym doświadczeniem Dorothy Fraser, jeden ze swoim wykładów rozpoczęła słowami „Nie czytam w myślach”. Jeśli nie czytamy w myślach, to powinniśmy pomyśleć o innych sposobach rozmowy – tym właśnie jest istota AAC.
Mimo, że wiedza o AAC w Polsce rozwija się już ponad 30 lat, wciąż spotykamy osoby, które nie otrzymały odpowiedniego wsparcia lub otrzymały je późno. Wiemy z całą pewnością i są na to dowody naukowe, że AAC nie hamuje rozwoju mowy – wspieranie komunikacji można zacząć bardzo wcześnie, jednak nadal wiele dzieci pozostaje bez takiego wsparcia. Świadczą o tym opinie wielu rodziców, którzy poszukują specjalistów AAC w całym kraju. Trudno zrozumieć tę sytuację, gdyż rozporządzenia Ministerstwa Edukacji jasno mówią o konieczności wsparcia dzieci o złożonych potrzebach w komunikowaniu się za pomocą AAC. Na szczęście coraz więcej dzieci otrzymuje taką pomoc w czasie zajęć wczesnego wspomagania rozwoju – w przedszkolu i w szkołach. W trudniejszej sytuacji są osoby dorosłe, które utraciły zdolność mówienia np. wskutek urazu lub niedotlenienia mózgu. Niestety rzadko się zdarza, by otrzymały odpowiednią pomoc w szpitalu. Po opuszczeniu placówki medycznej, zazwyczaj pacjenci nadal pozostają bez wiedzy o możliwych drogach wsparcia.
Ostatnie lata przyniosły wiele dobrych rozwiązań w tym w obszarze komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych dofinansowywał zakup specjalistycznego sprzętu, natomiast zakup tego sprzętu i oprogramowania, często był loterią. Jeśli osoba o złożonych potrzebach w komunikowaniu się nie miała obok siebie doświadczonego w dziedzinie AAC nauczyciela lub terapeuty, wybór właściwych pomocy do komunikowania się stawał się ogromnym problemem. Odpowiedzią na te trudności są wypożyczalnie sprzętu tzw. OWiT-y (Ośrodki Wsparcia i Testów) prowadzone w ramach programu PFRON. Można w nich wypróbować sprzęt, otrzymać fachowe wskazówki oraz wypożyczyć go, by przetestować wybrane rozwiązania.
Niestety bardzo rzadko bywa tak, że gdy osoba otrzyma jakiś sprzęt ze specjalistycznym oprogramowaniem, to automatycznie nabywa umiejętność komunikacji z jego pomocą. Wynika to z tego, że rozwiązania w zakresie AAC są bardzo zindywidualizowane i odpowiadają na potrzeby konkretnej osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się. Słownictwo w urządzeniach musi zostać spersonalizowane, dopasowane do potrzeb i codziennych doświadczeń użytkownika AAC. Należy znaleźć odpowiedni sposób obsługi pomocy komunikacyjnej. Osoby z dużymi ograniczeniami ruchowymi mogą obsługiwać urządzenia za pomocą joysticka, specjalnych nakładek umieszczonych na klawiaturze lub sterowania wzrokiem. Trzeba dobrać odpowiednią pozycję w jakiej będzie używane urządzenie oraz sposób mocowania sprzętu. Te działania wymagają wiedzy, czasu i doświadczenia.
W Polsce nadal jednak nie ma klarownego systemu wsparcia dzieci, młodzieży i dorosłych osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się, który docierałby do wszystkich osób, także tych zamieszkałych w małych miejscowościach i wsiach.
Odpowiedzią na wiele wyzwań systemowych są projekty. Jednym z nich był realizowany przez lubelskie koło Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością (PSONI) projekt AAC-owej Poradni. Projekt ten trwał dwa lata – i umożliwił wsparcie wielu dzieciom o złożonych potrzebach w komunikowaniu się. W Lublinie realizowany był także, w ramach projektu „Aktywni Niepełnosprawni”, pilotaż funkcjonowania poradni AAC-owych. Pilotaż ten realizowany był w 6. województwach w Polsce. W województwie lubelskim zostały powołane lokalne Zespoły AAC, które działały w Lublinie, Świdniku i Zamościu.
Obecnie w Polsce realizowany jest jeden z najważniejszych projektów dotyczący wsparcia osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się „Centrum Komunikacji dla Osób z Niepełnosprawnościami”. Dodałabym: Projekt jest realizowany w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027 (FERS), Działanie 3.5 Lepsza komunikacja dla osób z niepełnosprawnościami, Priorytet FERS.03 Dostępność i usługi dla osób z niepełnosprawnościami.
Liderem projektu jest Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej. Partnerami projektu są: Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI) i Polski Związek Głuchych (PZG).
Wartość projektu: 219 989 847,00 PLN, w tym dofinansowanie ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w kwocie: 181 535 621,74 PLN. W najbliższym czasie zostanie uruchomiona strona Centrum Komunikacji dla Osób z Niepełnosprawnościami. Do tego czasu zachęcam do poszukiwania informacji na stronach internetowych oraz w mediach społecznościowych Partnerów Projektu, w szczególności PSONI, w zakresie usług AAC oraz ETR. Informacje dotyczące projektu w przypadku PSONI są dostępne na stronie internetowej w zakładce „Centrum Komunikacji”: https://psoni.org.pl/centrum-komunikacji-2/, a także w mediach społecznościowych: Instagram: https://www.instagram.com/psonizg, Facebook: https://www.facebook.com/zgpsoni. Informacji na temat usług PJM (Polski Język Migowy), SKOGN (sposoby komunikowania się osób głuchoniewidomych) oraz innych form wsparcia komunikacyjnego, które opracowuje drugi Partner, należy szukać również na stronach i w mediach społecznościowych Polskiego Związku Głuchych.
W ramach projektu już w najbliższych miesiącach rozpoczną swoją działalność regionalne Centra Komunikacji – po jednym w każdym województwie. W Lublinie Centrum poprowadzi PSONI Koło w Lublinie i znajdzie się przy ul. Do Dysa 5. Będą w nich świadczone usługi dla osób z niepełnosprawnościami. Osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się w Centrum zjadą wsparcie w zakresie AAC. Na potrzeby działania regionalnych Centrów Komunikacji (kolejna grupa trenerów i specjalistów przejdzie szkolenia w 2026 roku). W regionalnych Centrach Komunikacji będą przymierzalnie AAC-owego sprzętu i oprogramowania. Usługa oferowana osobom o złożonych potrzebach w komunikowaniu się będzie opierała się na rzetelnej AAC-owej diagnozie kompetencji komunikacyjnych, opracowaniu indywidualnego systemu komunikacji oraz jego wdrożeniu. Oznacza to, że osoba korzystająca z tej usługi zostanie przygotowana do komunikowania się z pomocą AAC. Należy podkreślić, że wsparcie to będzie miało miejsce w najbliższym środowisku osoby z trudnościami komunikacyjnymi oraz będzie odpowiadać na jej indywidualne potrzeby. Projekt przewiduje powstanie Rady ds. AAC i ETR. Mamy nadzieję, że będzie ona kontynuowała pracę wcześniejszej Rady AAC i ETR, która istniała już w Polsce w latach 2021-2022 w ramach projektu „Aktywni Niepełnosprawni”. Zupełnym novum będzie powołanie przy ministerstwie rodziny HUB-u Centrum Komunikacji, w którym zatrudnieni będą różni specjaliści, w tym doradca oraz eksperci ds. AAC. Mamy wielką nadzieję, że działania projektowe „Centrum Komunikacji dla Osób z Niepełnosprawnościami” przyczynią się do powstania spójnego systemu wsparcia w naszym kraju.
Myśląc o działaniach na rzecz osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się nie możemy ograniczyć się jedynie do zapewnienia im dostępu do AAC. Ich indywidualny system komunikacji powinien dać im możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Wiąże się to z otwarciem różnych środowisk, w których przebywają osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się, na ich specyficzne potrzeby komunikacyjne. Coraz częściej różne instytucje podejmują działania, by przygotować się na takie potrzeby osób używających AAC. Ministerstwo Edukacji od ponad dziesięciu lat realizuje projekt adaptacji podręczników do potrzeb uczniów ze specjalnymi potrzebami w komunikowaniu się. W ramach tego projektu powstały tzw. Zeszyty piktogramowe z symbolami Picture Communication Symbols (tzw. PCS) do podręczników dla klas I-III i tablice z symbolami PCS do różnych przedmiotów w klasach IV-VIII. Pomocne są także w nauczaniu uczniów używających AAC tzw. „lektury dostępne”, które zawierają ćwiczenia z symbolami PCS.
Wyzwania/trudności osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się dostrzegło także Ministerstwo Sprawiedliwości, które dokonując nowelizacji prawa karnego i cywilnego, dodało artykuły związane ze sposobem przesłuchiwania osób z problemami w porozumiewaniu się, otworzyło drogę do powoływania biegłych sądowych z dziedziny AAC oraz zamówiło przykładowe pomoce z symbolami, które mogą pomóc w czasie przesłuchań. Udostępniło je na swojej stronie internetowej. (https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/warto-wiedziec).
Przepisy w obszarze służby zdrowia również zaczynają uwzględniać specyficzne potrzeby osób, które czasowo lub na stałe tracą zdolność mówienia. W Internecie można znaleźć wiele bezpłatnych pomocy, także w języku polskim, które wspierają komunikację z niemówiącymi pacjentami.
Obecnie wszyscy logopedzi i nauczyciele przygotowywani do pracy z uczniami z różnymi niepełnosprawnościami prowadzą obowiązkowe zajęcia z AAC. Działania te dotyczą także duchownych – w seminarium lubelskim od lat klerycy przygotowywani są do pracy także z osobami o złożonych potrzebach w komunikowaniu się.
W instytucjach publicznych (np. w urzędach, placówkach kultury, służby zdrowia) oraz w dużych firmach działają koordynatorzy, którzy odpowiadają za zapewnienie równego dostępu do usług i informacji osobom z niepełnosprawnościami, w tym z o złożonych potrzebach w komunikowaniu się. Dostępne są także bezpłatne publikacje np. AAC-owy elementarz, który zawiera wiele wskazówek dotyczących komunikowania się z klientami z trudnościami w mówieniu. (Elementarz AAC urząd przyjazny osobom z trudnościami w komunikowaniu się)
Ostatnie trzydzieści lat w Polsce bardzo znacząco zmieniło sytuację dzieci, młodzieży oraz dorosłych osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się. Należy pamiętać, że AAC jest prawem, a nie przywilejem. Powinno być zwykłą codziennością, a do tego standardu jeszcze daleka droga. Musimy bardziej wsłuchiwać się w głos osób używających AAC – nie jest to proste, gdyż często rozmowa z osobą używającą AAC wymaga dużo czasu. Nie oznacza to, że powinniśmy jej unikać. Każdy ma prawo przemawiać we własnym imieniu, a naszą rolą powinno być tworzenie do tego przestrzeni w różnych, codziennych sytuacjach np. w sklepie, w pociągu, u lekarza, w kinie…
Przyszłość należy do osób używających AAC. Musimy oddać im głos.
Galeria zdjęć
Tekst: Agnieszka Pilch
mgr Agnieszka Pilch – oligofrenopedagog, specjalista komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC), informatyk, terapeuta wczesnego wspomagania rozwoju. Posiada ponad trzydziestoletnie doświadczenie w pracy z osobami o złożonych potrzebach w komunikowaniu się w różnym wieku.
Prezes Stowarzyszenie Mówić bez Słów – ISAAC Polska i wiceprezes Stowarzyszenia AAC-owi Przyjaciele.
Doradca ds. AAC w HUB Centrum Komunikacji w projekcie Centrów Komunikacji dla Osób z Niepełnosprawnościami.
Prowadzi wykłady, warsztaty, szkolenia i superwizje związane z tematyką AAC. Jest autorką artykułów o tematyce AAC i technologiach asystujących.
Sprawowała funkcję przewodniczącej Rady do spraw AAC (komunikacji wspomagającej i alternatywnej) i ETR (tekstu łatwego do czytania i rozumienia) przy Biurze Pełnomocnika Rządu do spraw osób niepełnosprawnych.
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.