Czy państwu polskiemu grozi czerwona kartka za brak realizacji strategii na rzecz osób z niepełnosprawnościami?

11 lutego, 2026
17:01

Pięć lat Strategii na rzecz osób z niepełnosprawnościami 2021–2030. Czas na uczciwe podsumowanie.

W lutym 2026 roku mija pięć lat od przyjęcia przez Radę Ministrów i ogłoszenia Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030. Pięć lat to w polityce publicznej wystarczająco długi czas, by przestać mówić o intencjach, planach i „dobrym kierunku”, a zacząć uczciwie rozmawiać o efektach. Strategia nie jest bowiem zbiorem odrębnych zadań, lecz zespołem powiązanych ze sobą działań, których celem jest wdrożenie w Polsce przepisów ratyfikowanej w 2012 roku Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (KPON).

Na tle Europy sam fakt, że Polska posiada taką strategię, zasługuje na pozytywną ocenę. Jak pokazuje opublikowany w 2025 roku raport przygotowany na zlecenie Komisji Zatrudnienia i Spraw Socjalnych Parlamentu Europejskiego (EMPL) Independent living of persons with disabilities in the European Union, sytuacja w państwach członkowskich jest bardzo zróżnicowana. Część krajów dysponuje spójnymi, wieloletnimi Strategiami i planami wdrażania prawa do niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami, inne opierają się na rozproszonych dokumentach sektorowych, a są też takie, w których działania mają charakter doraźny i projektowy. Nawet tam, gdzie Strategie istnieją, raport wskazuje na istotną lukę między zapisami a praktyką, szczególnie w obszarach asystencji osobistej, deinstytucjonalizacji oraz usług środowiskowych.

Na tym tle Polska może powiedzieć: Strategię mamy i jest to dokument dobry. Zawiera jasno określone cele, osiem priorytetów, harmonogramy oraz przypisane odpowiedzialności. To istotne, ponieważ bez ram strategicznych trudno mówić o konsekwentnej polityce publicznej, a jeszcze trudniej o rozliczalności rządu z przyjętych zobowiązań. Strategia 2021–2030 wpisuje się również w europejski i międzynarodowy kontekst, stanowiąc element realizacji KPON oraz Europejskiej Strategii na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami.

W 2025 roku pojawiła się także informacja, że Polska stała się 20 gospodarką świata pod względem nominalnej wartości PKB. Podkreślali to m.in. premier Donald Tusk oraz minister Finansów i Gospodarki Andrzej Domański, wskazując na przekroczenie poziomu jednego biliona dolarów produktu krajowego brutto oraz miejsce Polski w globalnym rankingu gospodarczym.

Problem polega jednak na tym, że posiadanie Strategii nie jest równoznaczne z jej realizacją, a bycie 20 potęgą gospodarczą świata nie gwarantuje jeszcze woli politycznej i realnej realizacji praw dzieci i dorosłych z niepełnosprawnościami. Pięć lat od przyjęcia dokumentu to moment, w którym nie da się już zasłaniać pandemią, okresem „rozruchu” czy brakiem doświadczeń. To także moment, w którym osoby z niepełnosprawnościami oraz ich rodziny mają pełne prawo zapytać nie tylko o istnienie dokumentu, lecz o to, czy realnie zmienia on ich codzienne życie.

Zbliżająca się piąta rocznica przyjęcia Strategii jest więc dobrym, a wręcz koniecznym momentem na szczere podsumowanie. Chodzi o sprawdzenie, na ile ten ambitny i dobrze zaprojektowany plan, będący zobowiązaniem państwa polskiego, stał się rzeczywistym narzędziem zmiany, a na ile pozostał deklaracją. Skoro nawet w Europie, gdzie ramy prawne są coraz bardziej ambitne, praktyka często pozostaje w tyle, tym bardziej zasadne jest pytanie: gdzie dziś znajduje się Polska i czy druga połowa dekady 2021–2030 będzie czasem realnego przyspieszenia, czy jedynie nadrabiania straconych lat.

Wróćmy na chwilę do genezy

Kiedy 6 września 2012 r. Polska ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami (KPON), przyjęła zobowiązanie, które wykracza daleko poza deklaracje „wrażliwości” państwa. Konwencja określa, w jaki sposób zapewnić realizację powszechnych wolności i praw osobom z niepełnosprawnościami, a jednocześnie przesuwa punkt ciężkości w myśleniu o niepełnosprawności. Źródłem ograniczeń nie jest bowiem „niepełnosprawność sama w sobie”, lecz bariery: architektoniczne, komunikacyjne, prawne, instytucjonalne oraz dyskryminacja. Jest to przejście do prawnoczłowieczego modelu niepełnosprawności, w którym miarą dojrzałości państwa staje się poziom dostępności i włączenia, a nie skala „opieki” oferowanej osobom uznawanym za „niesamodzielne”.

Zgodnie z intencją rządu Strategia miała przekształcać politykę publiczną z podejścia opiekuńczego w model oparty na prawach człowieka, współpracy i włączeniu społecznym i być narzędziem systemowej realizacji KPON, a nie jedynie dokumentem deklaratywnym.

Dokument ten pełni również istotną funkcję w relacjach z Unią Europejską. Jest jednym z tzw. horyzontalnych warunków podstawowych (enabling conditions) finansowania polityki spójności UE w latach 2021–2027. Oznacza to, że państwo członkowskie ma nie tylko posiadać strategię, ale realnie wdrażać postanowienia Konwencji poprzez spójną, całościową politykę publiczną. Strategia miała więc znaczenie nie tylko społeczne i prawne, lecz także finansowe.

Minęła już połowa dekady, którą Strategia obejmuje. I właśnie w tym „półmetkowym” momencie szczególnie wyraźnie widać, że o jej sukcesie nie zdecyduje liczba konferencji, pilotaży czy punktowych programów. Zdecyduje tempo i konsekwencja zmian systemowych: od asystencji osobistej i deinstytucjonalizacji, przez dostępność, edukację włączającą i rynek pracy, po reformę systemu orzekania, zastąpienie ubezwłasnowolnienia instrumentami wspieranego podejmowania decyzji oraz realną koordynację polityki państwa.

Na tę diagnozę nakłada się ważny głos społeczny: obywatelski monitoring realizacji Strategii, publikowany na stronie strategiaozn.pl, który wprost wskazuje skalę opóźnień i ryzyk w realizacji przyjętych zobowiązań. Jest to inicjatywa niezależna od administracji rządowej, oparta na analizie dokumentów, terminów i stanu faktycznego wdrażania poszczególnych działań.

Struktura Strategii: osiem priorytetów i mechanizm monitorowania

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 została przyjęta uchwałą nr 27 Rady Ministrów i opublikowana w Monitorze Polskim (poz. 218). Jej konstrukcja jest przejrzysta i logiczna: państwo identyfikuje osiem obszarów priorytetowych, w każdym planuje konkretne działania, określa rezultaty, wskaźniki oraz instytucje odpowiedzialne za realizację.

Osiem filarów Strategii to:

Niezależne życie,
Dostępność,
Edukacja,
Praca,
Warunki życia i ochrona socjalna,
Zdrowie,
Budowanie świadomości,
Koordynacja.

Już sam dobór priorytetów pokazuje, że Strategia nie jest dokumentem wyłącznie „socjalnym”. Obejmuje ona edukację, rynek pracy, transport, mieszkalnictwo, usługi publiczne, zdrowie, dostępność oraz prawo, czyli wszystkie obszary, które w praktyce umożliwiają lub blokują korzystanie z praw obywatelskich i realizację niezależnego życia.

Jako jeden z kluczowych wskaźników monitorujących realizację Strategii wskazano współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym. Zakładano jego wzrost z poziomu około 30% w 2020 r. do 35% w 2025 r. oraz 45% w 2030 r. Już sama konstrukcja tego wskaźnika pokazuje, że Strategia traktuje aktywność zawodową nie jako cel sam w sobie, lecz jako miernik realnego włączenia społecznego.

Strategia przewiduje także określony model monitorowania. Zgodnie z dokumentem miała być prowadzona:

coroczna sprawozdawczość z realizacji planów działań,
cykliczny przegląd co trzy lata, umożliwiający aktualizację Strategii,
możliwość dodawania nowych działań w odpowiedzi na zmieniające się potrzeby.

Monitoring miał odbywać się zarówno na poziomie centralnym, jak i w poszczególnych resortach odpowiedzialnych za realizację konkretnych działań, z aktywnym udziałem organizacji pozarządowych oraz ekspertów, w tym osób z niepełnosprawnościami, m.in. w ramach prac odpowiednich zespołów i rad doradczych. Tak zaprojektowany mechanizm miał zapewnić nie tylko kontrolę postępu, lecz również elastyczność i zdolność do korygowania działań w trakcie realizacji Strategii. W założeniu miał on wzmacniać odpowiedzialność instytucji publicznych oraz umożliwiać bieżące reagowanie na opóźnienia i bariery wdrażania.

To jednak teoria.

Teoria kontra praktyka: społeczny monitoring i alarmujące dane

Na tle klarownej konstrukcji Strategii szczególnie wyraźnie widać rozdźwięk między jej założeniami a praktyką wdrażania. Do końca 2025 r. nie opublikowano ani jednego oficjalnego, publicznie dostępnego sprawozdania rządu z realizacji Strategii, ani corocznych raportów z realizacji planów działań, ani trzyletniego przeglądu, ani informacji o aktualizacji dokumentu czy dodaniu nowych działań. Każde ze 112 działań miało mieć swój własny plan realizacji zakończony obligatoryjnym przeglądem po 3 latach. Do tej pory tego wymogu nie zrealizowano.

W tej próżni informacyjnej powstała oddolna inicjatywa społecznego monitoringu realizacji Strategii, prowadzona przez środowisko organizacji obywatelskich i ekspertów, publikowana na stronie www.strategiaozn.pl. Monitoring ten opiera się na analizie dokumentów rządowych, odpowiedzi resortów oraz publicznie dostępnych danych, a jego celem jest ocena faktycznego stanu wdrażania działań zapisanych w Strategii.

Wyniki monitoringu są jednoznaczne i trudne do zignorowania. Według podsumowania na dzień 30 listopada 2025 r., spośród 112 działań przewidzianych w Strategii:

zrealizowano 1 działanie (0,9%),
5 działań (4,5%) uznano za realizowane,
24 działania (21,4%) za częściowo realizowane,
43 działania (38,4%) za zagrożone,
39 działań (34,8%) za krytycznie opóźnione lub zagrożone.

Łącznie 82 działania, czyli 73,2% całości, znalazły się w kategorii „zagrożone” lub „krytycznie opóźnione”. Oznacza to, że zdecydowana większość działań, które miały być realizowane w kluczowym okresie 2021–2027 – również istotnym z punktu widzenia finansowania unijnego – znajduje się w strefie wysokiego ryzyka niewykonania.

Jedynym działaniem uznanym za w pełni za zrealizowane do końca 2025 r. było działanie 3.5. “Dostosowanie internetowych narzędzi wyszukiwania ofert miejsc pracy w administracji rządowej do potrzeb osób z niepełnosprawnościami (KPRM)”. Choć poprawił on dostęp do informacji, trudno uznać go za zmianę systemową o kluczowym znaczeniu dla niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami.

Monitoring społeczny prezentuje także szczegółowe zestawienia działań w podziale na priorytety, z przypisaniem odpowiedzialnych instytucji, terminów realizacji oraz oceną stopnia zaawansowania. Pozwala to jasno zidentyfikować obszary, w których występują największe opóźnienia oraz strukturalne bariery wdrażania.

Z danych tych wyłania się spójny obraz: działania o charakterze projektowym, punktowym lub infrastrukturalnym są realizowane częściej niż te wymagające zmian systemowych, legislacyjnych i stabilnego finansowania usług. Tam, gdzie potrzebna jest reforma prawa, wprowadzenie standardów ogólnokrajowych lub trwałych usług publicznych, postęp jest najwolniejszy. Społeczny monitoring nie jest więc alternatywną narracją, lecz odpowiedzią na brak rządowej sprawozdawczości. Jego ustalenia pokazują, że problemem nie jest brak diagnozy ani brak dokumentu strategicznego, lecz deficyt konsekwencji, koordynacji i odpowiedzialności za realizację przyjętych zobowiązań.

Priorytet I. Niezależne życie: fundament Strategii, który nie działa

Priorytet „Niezależne życie” ma w Strategii znaczenie fundamentalne, ponieważ bez jego realizacji pozostałe obszary: edukacja, praca, dostępność czy ochrona socjalna, nie mogą funkcjonować skutecznie. Odwołuje się on bezpośrednio do art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, gwarantującego prawo do życia w społeczności, decydowania o sobie i dostępu do wsparcia umożliwiającego niezależność.

Monitoring społeczny jednoznacznie wskazuje, że właśnie w tym priorytecie skala opóźnień jest szczególnie wysoka. Kluczowe działania zaplanowane na lata 2021–2025 zostały oznaczone jako krytycznie opóźnione lub zagrożone. Dotyczy to przede wszystkim:

Wprowadzenia systemowej asystencji osobistej jako prawa podmiotowego,
Ustanowienia systemowej usługi opieki wytchnieniowej,
zastąpienia instytucji ubezwłasnowolnienia instrumentami wspieranego podejmowania decyzji,
zapewnienia pełnego i równego udziału osób z niepełnosprawnościami w procesach demokratycznych, w tym w wyborach.

Wszystkie te elementy stanowią rdzeń prawa do niezależnego życia, a ich brak powoduje, że pozostałe działania Strategii tracą realną skuteczność.

Fakty legislacyjne

Projekt rządowy ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami został przyjęty przez Radę Ministrów 28 października 2025 r. i skierowany do Sejmu. Obecnie jest procedowany w parlamencie i został przekazany do podkomisji nadzwyczajnej, która analizuje trzy równoległe projekty: rządowy, prezydencki i poselski. Wejście w życie ustawy planowane jest na 1 stycznia 2027 r., ale przy tak powolnym tempie prac wydaje się to mało realne. Do tego czasu asystencja osobista funkcjonuje wyłącznie w formule corocznych programów finansowanych z Funduszu Solidarnościowego, a więc nie jako prawo podmiotowe.

Mieszkalnictwo

Działanie w ramach Priorytetu I bardzo dokładnie opisuje, co systemowego musi się zadziać w mieszkalnictwie, byśmy mogli mówić o realizacji prawa do Niezależnego Życia osób z niepełnosprawnościami. Strategia zakłada cytując: „wdrożenie systemowej usługi mieszkalnictwa wspomaganego, w tym dla osób z różnymi niepełnosprawnościami” czyli uregulowanie usługi na poziomie ustawowym i ujednolicenie jej z usługą mieszkalnictwa wspomaganego (wcześniej chronionego) zawartą w ustawie o pomocy społecznej. Jako zakładany okres wdrożenia wskazano lata 2021-2025.

„Ujednoliconą formułę docelową stanowić będzie mieszkalnictwo wspomagane, dzielące się na typ treningowy (pobyt czasowy) oraz wspierany (pobyt na czas nieokreślony, docelowy). Dalej, cytując bardzo ważne zobowiązanie państwa wobec osób wymagających wysokiego poziomu wsparcia z racji niepełnosprawności: „mieszkalnictwo wspomagane musi uwzględniać potrzeby osób wymagających intensywnego wsparcia, w tym wsparcia całodobowego. Docelowo typ mieszkania wspomaganego wspieranego powinien być kierowany przede wszystkim do osób wymagających intensywnego, całodobowego wsparcia”(…) „Działanie zakłada wprowadzenie regulacji ustawowych i instrumentów finansowych wspierających systemowy rozwój mieszkań wspomaganych w każdej gminie, tak aby stanowiły one z asystencją osobistą, realną alternatywę dla umieszczenia w instytucjach typu DPS i długoterminowego pobytu w ZOL i ZPO”.

Należy wspomnieć, że obecnie w MRPiPS trwają zaawansowane prace nad nowelizacją ustawy o pomocy społecznej, która zawierać ma właśnie działania umożliwiające realizację idei niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami i rozwój deinstytucjonalizacji. Jeżeli projektowane zmiany doczekają się procedowania w Sejmie a następnie zostaną uchwalone, będziemy mogli zacząć mówić o budowaniu warunków do niezależności i podmiotowości osób z niepełnosprawnościami, m.in. przez dostęp do mieszkalnictwa wspomaganego. Warto wspomnieć, że planowane zmiany w ustawie o pomocy społecznej mają, zgodnie z zapisami Strategii, umożliwić dostęp do mieszkalnictwa wspomaganego także dla osób z niepełnosprawnościami wymagających intensywnego, całodobowego wsparcia jako alternatywy do pobytu w instytucjach całodobowych. Osoby te na chwilę obecną są zapisami obowiązującej ustawy o pomocy społecznej z tej możliwości wykluczone.

Przy analizowaniu realizacji Strategii pod kątem zobowiązań państwa należy wskazać, że zapisano w niej także działanie I. 3.5., w którym mowa m.in. o Wspomaganych Społecznościach Mieszkaniowych (WSM), szczególnej formie niezależnego mieszkalnictwa ze wsparciem dedykowanej osobom wymagającym wysokiego poziomu wsparcia.

Koncepcja WSM została wypracowana w latach 2020-2021 metodą partycypacji społecznej przez szerokie grono rodziców i opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnościami wymagających intensywnego, całodobowego wsparcia (osoby w spectrum autyzmu, osoby z niepełnosprawnością intelektualną, osoby z niepełnosprawnością sprzężoną). Wypracowano ją we współpracy z ówczesnym Pełnomocnikiem rządu ds. osób niepełnosprawnych. Koncepcja ta była wyrazem długoletniego zabiegania o realizację praw dorosłych osób z niepełnosprawnościami, wymagających wysokiego poziomu wsparcia, w tym ich prawa do najmu mieszkania i życia ze wsparciem w lokalnej, bezpiecznej, znanej społeczności a nie w instytucjach całodobowych. Ta najbardziej zgodna z KPON koncepcja została wpisana do realizacji działań w ramach Strategii z założeniem, że „będzie uzupełnieniem wsparcia oferowanego w ramach mieszkań wspomaganych. Ważnym elementem będzie ukierunkowanie na tworzenie WSM z przestrzeganiem zasad wynikających z idei deinstytucjonalizacji i zapewnienia możliwości realizacji niezależnego życia”.

Koncepcja ta, znalazła swoje miejsce w oczekującym wciąż na wznowienie prac rządu gotowym projekcie ustawy wdrażającej Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych w Polsce pn. „Ustawa o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami”. Projekt ustawy określa zasady organizowania i funkcjonowania mieszkań ze wsparciem oraz właśnie Wspomaganych Społeczności Mieszkaniowych.

WSM to zespól lub zespoły mieszkań wspomaganych dla osób wymagających wysokiego poziomu wsparcia, oferujące autonomię mieszkańców oraz łączenie w niewielką społeczność mieszkaniową, przy jednoczesnym zapewnieniu usług wspomagających, dostosowanych do indywidualnych potrzeb i wyboru mieszkańca. Zespół mieszkań składa się z 2 do 6 mieszkań, przy czym łączna liczba mieszkań w WSM nie może być większa niż 12, a każdy mieszkaniec ma prawo do osobnego mieszkania z łazienką i aneksem kuchennym. Każdy zespół mieszkań w ramach WSM posiada część wspólną rozumianą jako pomieszczenia przeznaczone do użytkowania dla wszystkich mieszkańców danego zespołu zgodnie z ich wyborami.

Na chwilę obecną koncepcja WSM wdrażana jest nie systemowo, lecz jako program PFRON w ramach „Samodzielność-Aktywność-Mobilność. Do tej pory PFRON sfinansował jedynie powstanie kilkudziesięciu WSM-ów. Nie rozpoczął jednak w dalszym ciągu finansowania ich działalności (stan na początek lutego 2026).

Zainteresowanie tą formę mieszkaniową jest bardzo duże. Interesariusze jednak oczekują realizacji zapisów Strategii i ustawowego uregulowania Wspomaganych Społeczności Mieszkaniowych jako prawa do mieszkania dla osób wymagających całodobowego wsparcia z powodu niepełnosprawności. Koncepcja WSM stanowi naczynia połączone z usługą asystencji osobistej. Zarówno WSM jako mieszkanie, jak i asystencja osobista, jako usługa, wymaga pilnych rozwiązań na poziomie ustaw byśmy mogli w ogóle mówić o realizacji Niezależnego Życia osób wymagających wysokiego poziomu wsparcia.

W przypadku opieki wytchnieniowej nie rozpoczęto żadnych prac nad dedykowanym rozwiązaniem ustawowym. Usługa ta nadal realizowana jest wyłącznie w formie programów czasowych, co oznacza, że jedno z kluczowych zobowiązań Strategii pozostaje niezrealizowane. Wątek systemowej usługi opieki wytchnieniowej nie doczekał się niestety do tej pory odpowiednio szerokiego uregulowania w aktualnej wersji projektu ustawy o opiece długoterminowej (stan na koniec stycznia 2026).

Projekt ustawy wprowadzającej wspierane podejmowanie decyzji, mający zastąpić instytucję ubezwłasnowolnienia, został skierowany do konsultacji 12 grudnia 2024 r. Zgodnie z informacjami Rządowego Centrum Legislacji projekt jest po wstępnej akceptacji Stałego Komitetu Rady Ministrów i został skierowany do Komisji Prawniczej, która do początku lutego 2026 r. nie zakończyła prac. W związku z tym projekt nadal nie został przyjęty przez Radę Ministrów ani skierowany do Sejmu.

Oznacza to, że żadne z kluczowych systemowych rozwiązań przewidzianych w Priorytecie I nie zostało do tej pory wdrożone.

Dlaczego to „pierwsze domino”?

Bez asystencji osobistej, wsparcia decyzyjnego, mieszkań wspomaganych i usług środowiskowych niezależne życie pozostaje deklaracją. Osoba, która nie może samodzielnie wyjść z domu, skorzystać z transportu, podjąć decyzji prawnych czy otrzymać wsparcia w społeczności, nie jest w stanie w pełni korzystać z edukacji, rynku pracy ani usług publicznych.

Utrzymywanie wsparcia w formule programów czasowych i pilotaży zamiast stabilnych rozwiązań ustawowych prowadzi do trwałych nierówności terytorialnych. Dostęp do pomocy zależy od miejsca zamieszkania, świadomości i aktywności samorządu, obecności i aktywności na tym obszarze NGO-sów, a nie od realnych potrzeb osoby.

Z perspektywy praw człowieka niezależne życie nie jest przywilejem ani kosztem – jest testem dojrzałości państwa i realnego uznania osób z niepełnosprawnościami za pełnoprawnych obywateli.

Priorytet II. Dostępność: między ramami prawnymi a realnym standardem

Priorytet „Dostępność” obejmuje szeroki zakres działań: od architektury i transportu, przez dostęp do informacji i usług publicznych, po kulturę, sport i wymiar sprawiedliwości. Odwołuje się bezpośrednio do art. 9 i 20 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, które nakładają na państwo obowiązek zapewnienia dostępności jako warunku korzystania z innych praw.

Polska weszła w okres realizacji Strategii 2021–2030 z relatywnie dobrze ukształtowanym zapleczem prawnym. Obowiązywała już ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (2019), ustawa o dostępności cyfrowej (2019), funkcjonował Fundusz Dostępności. Oznaczało to, że zasadniczym wyzwaniem nie było tworzenie podstaw prawnych, lecz ich konsekwentne wdrażanie i egzekwowanie.

Monitoring społeczny wskazuje jednak, że wiele kluczowych działań zaplanowanych na lata 2021-2025, w tym wprowadzenie jednolitych standardów dostępności przestrzeni publicznej oraz usprawnienie likwidacji barier architektonicznych, technicznych i komunikacyjnych, zostało oznaczonych jako krytycznie opóźnione lub zagrożone.

Od 2021 r. rozwój dostępności przebiegał dwutorowo. Z jednej strony odnotowano postęp w dostępności cyfrowej – wdrażanie standardów WCAG, rozwój e-usług i stron internetowych administracji publicznej. Z drugiej strony zmiany są nierówne, a dostępność bywa traktowana projektowo, a nie jako standard realizacji usług publicznych. Lata 2021-2023 nie przyniosły przełomu systemowego. Realizowano głównie inwestycje infrastrukturalne (windy, podjazdy), programy grantowe PFRON i Funduszu Dostępności, bez wprowadzenia nowych mechanizmów egzekwowania obowiązków czy powiązania dostępności z odpowiedzialnością finansową instytucji publicznych. Wyraźne ożywienie nastąpiło w 2024 r., głównie w związku z koniecznością uchwalenia Europejskiego Aktu Dostępności (EAA). Znowelizowano wówczas przepisy techniczno-budowlane, uruchomiono projekty finansowane ze środków unijnych (FERS) oraz rozpoczęto przygotowania administracji i rynku do wymogów EAA obowiązujących od 2025 r. Najbardziej wymierne efekty po 2021 r. widać w dostępności cyfrowej. Jednocześnie mechanizm skargowy, oparty na ustawach o zapewnieniu dostępności, choć funkcjonuje, jest mało znany i działa punktowo. Wymaga czasu i determinacji po stronie osoby z niepełnosprawnością, a sankcje nie zawsze prowadzą do trwałych zmian organizacyjnych. Nie zastępuje on powszechnego standardu dostępności.

W obszarze transportu i mobilności poprawa dotyczy głównie nowego taboru kolejowego i autobusowego oraz wybranych inwestycji lokalnych. Nadal jednak brakuje jednolitych standardów krajowych, koordynacji między transportem lokalnym i regionalnym oraz uwzględnienia potrzeb osób wymagających szczególnego wsparcia, w tym infrastruktury sanitarnej dostosowanej do ich potrzeb (pomieszczenia toaletowo-higieniczne/”komfortki”).

W kulturze, sporcie i usługach publicznych postęp ma charakter selektywny. Wzrosła liczba wydarzeń z audiodeskrypcją, napisami i tłumaczeniem na PJM, jednak są to w dużej mierze działania dobrowolne, projektowe i czasowe, a nie trwały standard systemowy. Nadal brakuje regulacji odnośnie AAC i ETR.

Po pięciu latach realizacji Strategii dostępność w Polsce wciąż pozostaje obszarem niespójności. Istnieją instrumenty prawne i mechanizmy egzekwowania, lecz nie osiągnięto efektu powszechności. Dostępność nadal bywa dodatkiem, a nie warunkiem korzystania z praw obywatelskich. Osoba z niepełnosprawnością może doświadczać wysokiego standardu w jednym miejscu, a w innym – nadal napotykać bariery w urzędzie, przychodni, sądzie czy transporcie lokalnym.

Priorytet III. Edukacja: włączanie jako system, nie projekt

Priorytet „Edukacja” w Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030 odnosi się bezpośrednio do art. 24 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, który gwarantuje prawo do edukacji bez dyskryminacji, na zasadach równych szans, w ramach systemu edukacji włączającej. Oznacza to obowiązek tworzenia takiego systemu kształcenia, który zapewnia realne wsparcie uczniom i studentom z niepełnosprawnościami, zamiast przerzucać odpowiedzialność na pojedyncze szkoły, rodziny czy nauczycieli.

Monitoring społeczny wskazuje jednak, że kluczowe działania zaplanowane na lata 2021-2023, dotyczące opracowania rozwiązań legislacyjno-organizacyjnych dla edukacji włączającej, zostały oznaczone jako krytycznie opóźnione lub zagrożone. Dotyczy to w szczególności przygotowania spójnych ram systemowych, standardów wsparcia oraz mechanizmów finansowania edukacji włączającej.

W praktyce edukacja włączająca w Polsce wciąż funkcjonuje w dużej mierze jako zbiór rozwiązań fragmentarycznych. Debata publiczna często sprowadza ją do uproszczonych i spolaryzowanych narracji: z jednej strony obaw przed likwidacją szkolnictwa specjalnego, z drugiej – przekonania, że wystarczy formalnie „włączyć” ucznia do szkoły ogólnodostępnej. Tymczasem istotą edukacji włączającej jest zapewnienie adekwatnego wsparcia, dostosowanego do indywidualnych potrzeb ucznia, umożliwiającego naukę i rozwój w środowisku rówieśniczym bez izolacji i barier. Brak systemowych rozwiązań powoduje, że szkoły pozostają w dużej mierze same z realizacją zadań, które wymagają przygotowanych kadr, dostępnych materiałów dydaktycznych, technologii wspomagających, wsparcia psychologicznego oraz metod współpracy z rodzinami dzieci z niepełnosprawnościami, ale także rodzicami dzieci pełnosprawnych, którzy często zostają sami z obawami o edukację swoich dzieci. W efekcie narastają napięcia, przeciążenie nauczycieli i poczucie braku bezpieczeństwa zarówno po stronie uczniów z niepełnosprawnościami, jak i ich rówieśników.

W latach 2021-2025 realizowano wprawdzie działania projektowe: szkolenia kadr, adaptację podręczników, poprawę dostępności cyfrowej materiałów edukacyjnych oraz wsparcie doradztwa zawodowego dla młodzieży z niepełnosprawnościami. Były to jednak działania punktowe, zależne od programów czasowych i środków projektowych, a nie element spójnego, trwałego systemu. Brakuje powiązania edukacji włączającej z dalszymi etapami życia – rynkiem pracy, usługami wspierającymi oraz systemem niezależnego życia. Bez takiej ciągłości edukacja włączająca traci swój sens jako narzędzie realnego włączenia społecznego i zawodowego. Po pięciu latach realizacji Strategii edukacja włączająca pozostaje jednym z najbardziej wrażliwych i nierozwiązanych obszarów. Brak systemowych ram powoduje, że idea włączania bywa postrzegana jako obciążenie, a nie jako inwestycja w kapitał społeczny i przyszłą samodzielność osób z niepełnosprawnościami.

Priorytet IV. Praca: rynek pracy wciąż „pod górkę”

Priorytet „Praca” w Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 realizuje zobowiązania wynikające z art. 27 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami i jednocześnie pełni rolę kluczowego wskaźnika sukcesu Strategii. To właśnie wzrost aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami został wskazany jako miernik realizacji celu głównego dokumentu.

Monitoring społeczny wskazuje jednak, że kluczowe działania w tym obszarze, w tym Narodowy Program Zatrudnienia Osób Niepełnosprawnych oraz ograniczanie barier w podejmowaniu pracy, są oznaczone jako krytycznie opóźnione lub zagrożone. Po pięciu latach realizacji Strategii nie doszło do systemowej zmiany modelu rynku pracy osób z niepełnosprawnościami.

Bariery w dostępie do pracy mają charakter wielowymiarowy. Obejmują one niedostępny transport i miejsca pracy, luki kompetencyjne wynikające z niedostosowanej edukacji, niedobór usług wspierających zatrudnienie (asystencja, trenerzy pracy), a także konstrukcję systemu świadczeń, która w wielu przypadkach nadal wzmacnia tzw. pułapkę rentową, sytuację, w której podjęcie pracy wiąże się z obawą i ryzykiem utraty stabilnego zabezpieczenia dochodowego.

Strategia zakładała odejście od modelu opartego głównie na subsydiach do wynagrodzeń, rozwój zatrudnienia wspomaganego, wzmocnienie roli trenera pracy, lepsze przejścia z edukacji na rynek pracy oraz zwiększenie zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami w administracji publicznej. Na poziomie deklaracji zapisy te są spójne z Konwencją ONZ oraz rekomendacjami instytucji międzynarodowych. W praktyce jednak do końca 2025 r. dominują instrumenty „starego modelu”. Podstawowym narzędziem pozostają dofinansowania do wynagrodzeń finansowane przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Choć w 2024 r. podwyższono ich wysokość, nie zmieniło to struktury rynku pracy ani nie doprowadziło do trwałego wzrostu zatrudnienia na otwartym rynku.

Jednym z kluczowych zobowiązań Strategii było upowszechnienie zatrudnienia wspomaganego jako trwałej usługi rynku pracy. Do dnia 30 grudnia 2025 r. nie obowiązuje jednak ustawa o zatrudnieniu wspomaganym. Projekt ustawy (oznaczony symbolem UD527) figuruje w wykazie prac legislacyjnych od 2019 r., lecz nie przeszedł żadnego etapu ścieżki legislacyjnej. W efekcie zatrudnienie wspomagane funkcjonuje wyłącznie w formie projektów pilotażowych i standaryzacyjnych, m.in. finansowanych z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS).

W latach 2021-2025 realizowano projekty doradztwa zawodowego i działania podnoszące kompetencje doradców, jednak brak systemowego mechanizmu wspierającego przejście z edukacji na rynek pracy powoduje, że wsparcie urywa się po zakończeniu nauki. Nadal brakuje spójnego powiązania edukacji włączającej z polityką zatrudnieniową. Odnotowano wprawdzie niewielki wzrost zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami w administracji publicznej oraz rozwój programów stażowych, jednak działania te mają charakter zachęt, a nie obowiązkowych rozwiązań systemowych. Brakuje celów zatrudnieniowych i sankcji za ich nieosiąganie.

Warto zaznaczyć, że w2025 roku wystartował projekt realizowany obecnie przez Polską Federację Zatrudnienia Wspomaganego (PFZW) w partnerstwie z Biurem Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych oraz Polską Unia Zatrudnienia Wspomaganego o nazwie „Standaryzacja Modelu Zatrudnienia Wspomaganego w Polsce” w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 (FERS), współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus. Zakłada on w 2029 r. przygotowanie przepisów prawnych umożliwiających wprowadzenie zatrudnienia wspomaganego do systemu prawnego jako ogólnodostępnej usługi. Efektem końcowym ma być: model zatrudnienia wspomaganego, projekt przepisów prawnych oraz ocena skutków regulacji (OSR). Grupa docelowa to organy administracji publicznej oraz podległe organy i jednostki, podmioty prowadzące agencje zatrudnienia wspomaganego oraz specjaliści pracujący z/na rzecz osób z niepełnosprawnościami w agencjach zatrudnienia wspomaganego. Celem głównym ma być wdrożenie Modelu Zatrudnienia Wspomaganego jako trwałego rozwiązania wspierającego aktywność zawodową osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Czas pokaże, czy te działania przełożą się na uchwalenie ustawy o zatrudnieniu wspomaganym.

Strategia rozpoznaje dodatkowo problem pułapki rentowej i niskiej opłacalności pracy, jednak do końca 2025 r. nie przełożyło się to na reformę systemu świadczeń ani realne usunięcie tej bariery. W efekcie osoby z niepełnosprawnościami nadal często stają przed wyborem: bezpieczeństwo socjalne albo aktywność zawodowa.

Jeżeli Strategia ma doprowadzić do wzrostu wskaźnika aktywności zawodowej do 45% w 2030 r., obszar pracy musi przestać być dodatkiem do polityki społecznej. Powinien stać się elementem polityki gospodarczej i rynku pracy, z jasnymi odpowiedzialnościami, stabilnym finansowaniem i mechanizmami egzekwowania.

Priorytet V – Warunki życia i ochrona socjalna: bezpieczeństwo bez pułapek

Priorytet „Warunki życia i ochrona socjalna” Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 jest bezpośrednio powiązany z art. 28 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, który zobowiązuje państwo do zapewnienia odpowiednich warunków życia, zabezpieczenia socjalnego oraz przeciwdziałania ubóstwu, w tym w obszarze mieszkalnictwa.

Monitoring społeczny pokazuje w tym obszarze obraz niejednoznaczny. Część działań dotyczących modyfikacji systemu wsparcia finansowego i świadczeń dla opiekunów została oznaczona jako częściowo realizowana, jednak działania dotyczące długofalowego bezpieczeństwa finansowego, majątkowego i mieszkaniowego osób z niepełnosprawnościami pozostają krytycznie opóźnione lub zagrożone.

Strategia zakładała, że warunki życia nie będą rozumiane wyłącznie jako poziom świadczeń pieniężnych, lecz jako stabilność i przewidywalność systemu umożliwiającego podejmowanie decyzji życiowych bez ryzyka utraty wsparcia. W praktyce system nadal jest rozproszony, oparty na wielu świadczeniach o odmiennych kryteriach, co utrudnia planowanie życia, pracy i usamodzielniania się.

Przepisami ustawy z 7.06.2023 (Dz.U. z 2023 r. poz.1429) wprowadzono od 1.01.2024 świadczenie wspierające, skierowane do osób z największymi potrzebami wsparcia określonymi w ocenie funkcjonalnej. Jest to jedna z najważniejszych zmian w obszarze ochrony socjalnej ostatnich lat i rozwiązanie najbardziej spójne z Konwencją ONZ. Jego kluczową wartością jest postawienie osoby z niepełnosprawnością w centrum oraz przypisanie wsparcia bezpośrednio do jej, a nie do opiekuna, czyli zmiana filozofii systemu i upodmiotowienie osoby z niepełnosprawnością, jak również odejście od wiązania wsparcia wyłącznie z niezdolnością do pracy oraz przesunięcie akcentu na faktyczny poziom potrzeb wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

Przy omawianiu świadczenia wspierającego warto wspomnieć tragiczny proces jego wdrażania, który skutkuje tym, że choć wiele osób otrzymało realne wsparcie, to przez wielomiesięczne opóźnienia i oczekiwanie, w odbiorze społecznym świadczenie wspierające nie ma wysokich notowań, pomimo, że jest bardzo dobrym rozwiązaniem. Różnicuje bowiem wsparcie finansowe w zależności od poziomu realnego funkcjonowania osoby z niepełnosprawnością. Jednocześnie świadczenie wspierające funkcjonuje w oderwaniu od innych elementów systemu. Do końca 2025 r. nie wprowadzono ustawy o asystencji osobistej, nie zbudowano powszechnego systemu usług środowiskowych ani nie zreformowano zatrudnienia wspomaganego. W efekcie świadczenie wspierające pozostaje elementem niepełnej reformy. Nie przeprowadzono również jego kompleksowej ewaluacji.

Dodatek dopełniający do renty socjalnej został przyjęty rok później. Zamiast kontynuacji i rozszerzenia dobrej reformy skierowano się całkiem w inną stronę. Dodatek ten ma charakter uzupełniający i przysługuje wyłącznie osobom spełniającym określone kryteria ustawowe, związane z pobieraniem renty socjalnej. Oznacza to, że nie obejmuje wszystkich osób o porównywalnym poziomie potrzeb i kosztów życia wynikających z niepełnosprawności. Selektywny charakter dodatku dopełniającego budzi istotne kontrowersje w środowisku osób z niepełnosprawnościami i organizacji je reprezentujących. Krytyka dotyczy nierównego traktowania osób o podobnych potrzebach oraz pogłębiania fragmentaryzacji systemu zabezpieczenia socjalnego. W świetle Strategii dodatek ten ma charakter rozwiązania interwencyjnego, a nie elementu docelowego, spójnego modelu ochrony socjalnej.

W obszarze mieszkalnictwa i usług środowiskowych odnotowano rozwój programów wsparcia, punktowe inwestycje w mieszkania wspomagane i treningowe oraz projekty finansowane z funduszy celowych i środków unijnych. Skala tych działań pozostaje jednak niewystarczająca, zależna od świadomości i aktywności samorządów, istnienia kompetentnych NGO na danym obszarze, dostępności środków projektowych, co nie spełnia wymogów Strategii w zakresie powszechności i trwałości rozwiązań.

Priorytet V miał również ograniczać napięcie między ochroną socjalną a aktywnością zawodową. Do końca 2025 r. nie rozwiązano jednak problemu pułapki rentowej ani nie wprowadzono elastycznych mechanizmów łączenia świadczeń z pracą. Osoby z niepełnosprawnościami nadal często stają przed wyborem między bezpieczeństwem dochodowym a aktywnością.

Reasumując, mocną stroną realizacji Priorytetu V jest wprowadzenie świadczenia wspierającego i zmiana filozofii wsparcia. Słabe strony to brak kompleksowej reformy systemu świadczeń, utrzymanie jego rozproszenia, niewystarczająca realna deinstytucjonalizacja oraz brak powiązania ochrony socjalnej z pozostałymi obszarami Strategii.

Priorytet VI. Zdrowie: dostęp, rehabilitacja, zdrowie psychiczne

Priorytet „Zdrowie” Strategii obejmuje zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami równego dostępu do opieki zdrowotnej, rehabilitacji, profilaktyki oraz programów zdrowotnych, zgodnie z art. 25 Konwencji ONZ¹. Kluczowe znaczenie ma tu zarówno dostępność systemu ochrony zdrowia, jak i ciągłość wsparcia medycznego i rehabilitacyjnego.

Monitoring społeczny wskazuje, że wiele działań zaplanowanych na lata 2021–2023, w tym pogłębiona diagnoza potrzeb zdrowotnych, rozwój specjalistycznej opieki dla dzieci z niepełnosprawnościami oraz wzmocnienie profilaktyki zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, zostało oznaczonych jako krytycznie opóźnione lub zagrożone.

W praktyce problemy nie ograniczają się wyłącznie do kolejek do lekarzy. Bariery architektoniczne, komunikacyjne i informacyjne nadal utrudniają korzystanie z usług zdrowotnych, a rehabilitacja bywa fragmentaryczna i oderwana od realnych potrzeb funkcjonowania w codziennym życiu. Bez ciągłości wsparcia system zdrowia nie realizuje celu Strategii, jakim jest wspieranie niezależnego życia i pełnego udziału w społeczeństwie.

Priorytet VII. Budowanie świadomości: warunek trwałej zmiany

Priorytet „Budowanie świadomości” wynika bezpośrednio z art. 8 Konwencji ONZ, który zobowiązuje państwo do przeciwdziałania stereotypom i uprzedzeniom wobec osób z niepełnosprawnościami². Strategia zakładała m.in. kampanie społeczne oraz włączanie tematyki niepełnosprawności do głównego nurtu debaty publicznej.

Monitoring społeczny wskazuje jednak, że działania dotyczące zmiany wizerunku osób z niepełnosprawnościami w mediach i przestrzeni publicznej zostały oznaczone jako krytycznie opóźnione lub zagrożone. Brak systemowych, długofalowych działań w tym obszarze powoduje, że nawet dobrze zaprojektowane rozwiązania prawne napotykają opór społeczny.

Bez zmiany społecznej narracji osoby z niepełnosprawnościami nadal postrzegane są przede wszystkim jako beneficjenci pomocy, a nie jako pełnoprawni obywatele, pracownicy, uczniowie, sąsiedzi czy rodzice. Budowanie świadomości nie jest więc wyłącznie działaniem wizerunkowym, lecz elementem infrastruktury społecznej niezbędnej do trwałego wdrażania Strategii.

Priorytet VIII. Koordynacja: kręgosłup całej Strategii

Priorytet „Koordynacja” ma charakter horyzontalny i decyduje o skuteczności całej Strategii. Obejmuje on reformę systemu orzekania o niepełnosprawności, uspójnienie danych, monitoring oraz opracowanie i przyjęcie ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami.

Monitoring społeczny wskazuje, że kluczowe działania w tym obszarze, w tym reforma orzecznictwa oraz ustawa o wyrównywaniu szans, są krytycznie opóźnione lub zagrożone. Brak spójnych definicji i jednolitego systemu orzekania utrudnia planowanie usług, finansowanie wsparcia oraz ocenę efektów polityki publicznej.

Szczególnie istotny jest brak wdrożenia ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami, która miała pełnić rolę horyzontalnego aktu prawnego wzmacniającego ochronę przed dyskryminacją i tworzącego realne mechanizmy egzekwowania praw. Bez tego narzędzia Strategia pozostaje dokumentem deklaratywnym, pozbawionym skutecznych instrumentów wykonawczych.

Pewnym światełkiem w tunelu „koordynacji” będzie zapowiedziana nowelizacja ustawy o pomocy społecznej, która wprowadzać ma uregulowania roli Rzecznika Praw Obywatelskich jako niezależnego mechanizmu monitorującego realizację Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami.

Wspólny mianownik: system zamiast projektów

Analiza Priorytetów VI–VIII potwierdza wniosek widoczny w całej Strategii: postęp jest największy tam, gdzie działania można realizować projektowo lub punktowo, natomiast tam, gdzie konieczne są zmiany systemowe, legislacyjne i instytucjonalne, opóźnienia są największe.

Zdrowie, świadomość społeczna i koordynacja nie funkcjonują w oderwaniu od pozostałych priorytetów. Bez sprawnej koordynacji nie da się skutecznie wdrażać dostępności, rynku pracy czy ochrony socjalnej. Bez zmiany świadomości społecznej nawet najlepsze prawo pozostaje martwe.

Pięć lat minęło. I co dalej?

Pięć lat od przyjęcia Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 to wystarczający czas, by przestać mówić o „kierunku” i „intencjach”, a zacząć rozliczać państwo z efektów. Zwłaszcza że mówimy o dokumencie, który miał wdrażać ratyfikowaną przez Polskę Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami – a więc nie o dobrej woli rządu, lecz o międzynarodowym zobowiązaniu.

Dane z obywatelskiego monitoringu realizacji Strategii są jednoznaczne: przytłaczająca większość działań systemowych jest opóźniona lub zagrożona. Tam, gdzie potrzebne były zmiany ustawowe, stabilne finansowanie usług i reformy instytucjonalne – postęp jest najmniejszy. Strategia funkcjonuje więc dziś bardziej jako dokument deklaratywny niż realny program zmiany.

Szczególnie symboliczny jest los ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami. Projekt tej ustawy powstał w latach 2021–2023 jako kompleksowe narzędzie wdrażania Konwencji ONZ. Był przygotowywany pod kierownictwem Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, we współpracy z Ministerstwem Rodziny i Polityki Społecznej, środowiskiem naukowym (m.in. Uniwersytet Warszawski, Szkoła Głowna Handlowa SGH, Instytut Badań Strukturalnych IBS) oraz organizacjami reprezentującymi osoby z niepełnosprawnościami, w szczególności Polskim Forum Osób z Niepełnosprawnościami i Fundacją Instytut Rozwoju Regionalnego.

Projekt był kompleksowy: obejmował analizę stanu prawnego, propozycje zmian systemowych, mechanizmy egzekwowania praw, a także pełną ocenę skutków regulacji (OSR). Był finansowany ze środków publicznych, w tym z Europejskiego Funduszu Społecznego. Przeprowadzono liczne rundy konsultacji społecznych z udziałem osób z niepełnosprawnościami, ich rodzin, organizacji pozarządowych i samorządów.

Pomimo wyjątkowej formuły realizacji, projekt nigdy nie trafił do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów ani do Sejmu. Kolejny rząd również nie podjął działań zmierzających do jego przeglądu i wdrożenia. Projekt do dziś „leży w szufladzie”. Oznacza to nie tylko niewypełnienie kamieni milowych Strategii, ale także zmarnowanie przez rządzących środków publicznych, czasu ekspertów oraz, co najważniejsze, odebranie osobom z niepełnosprawnościami realnej, systemowej ochrony ich praw.

Strategia miała być narzędziem zmiany. Bez wdrożenia jej kluczowych elementów pozostaje testem wiarygodności państwa.

Finalne wnioski systemowe i rekomendacje do 2030 r.

Jeżeli Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 ma zakończyć się realną zmianą, a nie jedynie raportem końcowym, druga połowa dekady musi przynieść wyraźne przyspieszenie. Oznacza to konieczność spełnienia kilku warunków systemowych:

Prawo i standardy jako fundament. Bez ustaw, rozporządzeń i jednolitych standardów (asystencja osobista, mieszkalnictwo wspomagane, zatrudnienie wspomagane, dostępność) działania pozostaną projektowe i nierówne terytorialnie.
Koordynacja z realną odpowiedzialnością. Strategia jest horyzontalna, ale dziś brakuje jednego ośrodka odpowiedzialności za jej całościowe wdrażanie. Monitoring musi prowadzić do korekt działań i finansowania, a nie wyłącznie do sprawozdawczości (której i tak brak).
Usługi w społeczności zamiast instytucji. Asystencja osobista, opieka wytchnieniowa, usługi środowiskowe i deinstytucjonalizacja to warunek niezależnego życia i jednocześnie inwestycja ograniczająca długofalowe koszty społeczne.
Edukacja i rynek pracy jako system naczyń połączonych. Bez spójnego przejścia z edukacji na rynek pracy oraz usług wspierających zatrudnienie nie uda się osiągnąć wskaźników aktywności zawodowej zapisanych w Strategii.
Dane, ewaluacja i aktywne włączenie osób z niepełnosprawnościami. Państwo musi wykazać zdolność do uczenia się na własnych doświadczeniach, korzystania z gotowych projektów, respektowania pracy ekspertów i środków publicznych już zainwestowanych w tworzenie rozwiązań. Niezbędne jest również aktywne włączenie w bieżące prace osób z niepełnosprawnościami, w tym organizacji osób z niepełnosprawnościami.

Strategia 2021–2030 wyznacza właściwy kierunek. To, czy Polska w 2030 r. będzie państwem włączającym, opartym na prawach człowieka, zależy już nie od zapisów dokumentu, lecz od decyzji politycznych, legislacyjnych i instytucjonalnych podejmowanych tu i teraz.

Pozostaje więc pytanie, które powinno dziś wybrzmieć publicznie: czy nowa Pełnomocniczka Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych potraktuje Strategię jako realne zobowiązanie państwa i doprowadzi do uporządkowania tego obszaru, w tym do sięgnięcia po gotowe, wypracowane rozwiązania?

Źródła zewnętrzne

Tekst: Monika Lewandowska
Grafika AI: ChatGPT 5.2.

Monika Lewandowska – z wykształcenia ekonomistka i bankowiec. Przedsiębiorczyni. Ukończyła studia magisterskie na Uniwersytecie Gdańskim na kierunku Ekonomika Transportu oraz podyplomowe na Wydziale Zarządzania UG w zakresie Bankowości i Finansów. Obecnie w trakcie realizacji doktoratu na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego. Obszar badawczy: deinstytucjonalizacja i prawo do niezależnego życia i inkluzji społecznej i zawodowej osób z niepełnosprawnościami.
Członkini ministerialnego Zespołu ds. Reformy Systemu Pomocy Społecznej przy MRPiPS oraz grupy roboczej przy MFiPR ds. zgodności wydatkowania funduszy unijnych z Kartą Praw Podstawowych oraz Konwencją ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnościami. Członkini Gdyńskiej Rady ds. Rodziny z Niepełnosprawnością, Pomorskiego Zespołu ds. deinstytucjonalizacji przy ROPS oraz Komitetu Monitorującego Fundusze Europejskie dla Pomorza.
Aktywnie działa na rzecz deinstytucjonalizacji, otwartego rynku pracy osób z niepełnosprawnościami, projektowania uniwersalnego, zastąpienia ubezwłasnowolnienia instrumentami wspieranego podejmowania decyzji.
Członkini Rady Nadzorczej Fundacji Integralia Grupy Ergo Hestia.
Laureatka tytułu Lodołamacza Specjalnego oraz Ambasadorka Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.
Prywatnie mama trzech córek, w tym dorosłej Aleksandry z niepełnosprawnością ruchową i intelektualną.

Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki

Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON

UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.