Czy rower może zmienić czyjeś życie? Jeszcze kilka lat temu nie zastanawiałbym się nad tym pytaniem zbyt długo. Dzisiaj, po rozmowach z rodzinami osób z niepełnosprawnościami i kolejnych zbudowanych rikszach, wiem, że czasami trzy koła wystarczą, żeby otworzyć przed kimś nowy świat.
Wszystko zaczęło się od jednej rodziny
Kilka lat temu, kiedy zajmowaliśmy się budową różnych konstrukcji rowerowych, zgłosiła się do nas rodzina z niewielkiej miejscowości w województwie lubelskim. Chcieli wiedzieć, czy potrafilibyśmy zbudować rower, który pozwoli starszej mamie zabierać na wspólne wycieczki swoją dorosłą, około czterdziestoletnią córkę z niepełnosprawnością. Mama nie miała prawa jazdy, a możliwości wspólnego przemieszczania się były ograniczone. Ich codzienność w dużej mierze zamykała się w najbliższym otoczeniu domu. Mogły wychodzić na spacery, ale dalsze wycieczki czy odwiedziny u rodziny były trudniejsze.
W naszej manufakturze od zawsze lubiliśmy nietypowe wyzwania. Budowaliśmy różne rowery, eksperymentowaliśmy z konstrukcjami i podejmowaliśmy się projektów, których nie można było znaleźć w zwykłym katalogu. Dlatego również tym razem postanowiliśmy spróbować.
Tak powstała nasza pierwsza riksza medi. Była to trójkołowa konstrukcja z miejscem dla pasażera z przodu i stanowiskiem rowerzysty z tyłu. Pozwalała mamie zabierać córkę na wspólne przejażdżki, bez korzystania z samochodu czy pomocy innych osób. I nagle okazało się, że świat tych dwóch kobiet może być znacznie większy. Zamiast ograniczać się do spacerów wokół domu, mogły wybierać się na wycieczki oddalone o dwadzieścia, a nawet trzydzieści kilometrów. Odwiedzać rodzinę, znajomych, odkrywać okolicę. Po prostu decydować, dokąd mają ochotę pojechać.
Dzisiaj widzę, jak wielkie miało to znaczenie. Wtedy jednak nie przypisywałem temu projektowi szczególnej roli. Było to dla nas kolejne wyzwanie konstrukcyjne. Zbudowaliśmy rower, przekazaliśmy go rodzinie i wróciliśmy do pracy. Nie miałem jeszcze świadomości, że właśnie zaczęła się historia, która z czasem wyznaczy jeden z najważniejszych kierunków naszej działalności.
Temat na pewien czas ucichł. Dopiero później zaczęły pojawiać się kolejne pytania. Ktoś zobaczył naszą rikszę, ktoś usłyszał o niej od znajomych, ktoś inny szukał podobnego rozwiązania dla swojego dziecka lub dorosłego członka rodziny. Okazało się, że potrzeba, na którą odpowiedzieliśmy w przypadku tej pierwszej rodziny, wcale nie była odosobniona.
Dziesięć tysięcy kilometrów, które zmieniły moje myślenie
Jedną z kolejnych osób, które do nas trafiły, była pani Jadwiga, mama Szymka. Szymek jest dorosłym mężczyzną z autyzmem. Po śmierci taty rodzina przechodziła trudny okres, a codzienna opieka była dla mamy dużym obciążeniem. Pani Jadwiga szukała sposobu, który pozwoliłby synowi spędzać czas na świeżym powietrzu, wyciszyć się i czerpać przyjemność z aktywności poza domem. Jednocześnie sama potrzebowała wytchnienia. Zbudowaliśmy dla nich rikszę dostosowaną do potrzeb Szymka.
Pamiętam, że po mniej więcej roku postanowiłem zadzwonić do pani Jadwigi i zapytać, jak sprawdza się nasz rower. Byłem ciekawy, czy z niego korzystają i czy konstrukcja spełnia oczekiwania. To, co usłyszałem, naprawdę mnie zaskoczyło. Okazało się, że w ciągu roku przejechali razem prawie dziesięć tysięcy kilometrów.
Dziesięć tysięcy! To dystans, którego wiele osób nie pokonuje w ciągu roku autem. Ale ważniejsze od samej liczby kilometrów było to, co pani Jadwiga opowiadała o zmianach w ich codziennym życiu. Szymek polubił wspólne wycieczki, a dla mamy stały się one sposobem na spędzanie czasu z synem, który jednocześnie pozwalał jej odpocząć psychicznie. Mogła wyjść z domu, zmienić otoczenie, poruszać się, pobyć na świeżym powietrzu. Nie musiała wybierać między opieką nad synem a zrobieniem czegoś dobrego dla siebie.
I właśnie wtedy coś się w moim myśleniu zmieniło. Zrozumiałem, że nie budujemy wyłącznie nietypowych rowerów. Tworzymy rozwiązania, które mogą realnie wpływać na jakość życia całych rodzin. Wcześniej patrzyłem na rikszę przede wszystkim jak na konstrukcję techniczną. Musiała być bezpieczna, funkcjonalna, wytrzymała i wygodna. To wszystko pozostało ważne. Ale zaczęło do mnie docierać, że prawdziwa wartość tego, co robimy, znajduje się gdzie indziej. W tych wspólnych kilometrach. W możliwości wyjścia z domu. W uśmiechu pasażera i poczuciu ulgi opiekuna. To był moment, w którym zaczęliśmy uważniej przyglądać się potrzebom rodzin osób z niepełnosprawnościami.
Świat nie powinien kończyć się za progiem domu
W rozmowach z naszymi klientami często powracają podobne słowa: wolność, wiatr we włosach, wyjście z zamknięcia. Niektórzy mówią wręcz o poczuciu wyjścia z więzienia. To mocne określenie, ale dobrze pokazuje, jak ograniczona potrafi być codzienność niektórych rodzin.
Dla większości z nas możliwość wyjścia z domu, przejechania się rowerem, odwiedzenia znajomych czy spontanicznego wybrania się za miasto jest czymś naturalnym. Często nie zastanawiamy się, jak dużą wartość ma taka swoboda. Tymczasem dla osoby z niepełnosprawnością i jej bliskich podobna aktywność może wymagać przygotowania, dodatkowej pomocy, transportu, a czasami okazuje się niemożliwa. Nie zawsze chodzi przy tym o niepełnosprawność ruchową.
Wciąż spotykamy się z przekonaniem, że specjalistyczne rozwiązania transportowe potrzebne są przede wszystkim osobom, które nie mogą samodzielnie chodzić. Tymczasem znaczna część naszych pasażerów to osoby z niepełnosprawnością intelektualną, osoby w spektrum autyzmu, z zespołem Downa czy ze złożonymi potrzebami rozwojowymi i zdrowotnymi. Niektóre z nich potrafią samodzielnie chodzić, ale z różnych powodów nie są w stanie bezpiecznie uczestniczyć w dłuższych wycieczkach. Mogą mieć trudności z orientacją, oceną zagrożeń, regulacją emocji, utrzymaniem tempa lub pokonywaniem większych odległości. Inne wymagają dodatkowego podparcia ciała, stabilizacji pozycji siedzącej czy dopasowanego siedziska. Każda z tych osób jest inna i każda rodzina ma własną historię.
Dlatego nie patrzymy wyłącznie na diagnozę. Ważniejsze jest dla nas zrozumienie, czego konkretny człowiek potrzebuje i w jaki sposób możemy ułatwić mu wspólne spędzanie czasu z bliskimi. Riksza nie zastępuje terapii, rehabilitacji czy innych form wsparcia. Może natomiast otworzyć możliwość aktywności, która wcześniej była trudno dostępna. A czasami właśnie tej możliwości najbardziej brakuje.
Nie tylko dla pasażera. Również dla tego, kto pedałuje
Z czasem zauważyłem jeszcze jedną rzecz, której początkowo nie brałem pod uwagę. Projektując rikszę dla osoby z niepełnosprawnością, w rzeczywistości projektujemy rozwiązanie dla co najmniej dwóch osób. Dla pasażera, który siedzi z przodu, i dla opiekuna, który prowadzi rower.
Wiele osób opiekujących się bliskimi z niepełnosprawnościami funkcjonuje w rytmie podporządkowanym potrzebom drugiego człowieka. Codzienne obowiązki, organizacja opieki, wizyty lekarskie, rehabilitacja, praca, prowadzenie domu. W tym wszystkim często brakuje czasu na własne potrzeby. Wyjście na siłownię, przejażdżka rowerowa czy nawet chwila odpoczynku mogą wymagać znalezienia kogoś, kto w tym czasie zajmie się bliską osobą. A przecież opiekun również potrzebuje ruchu, odpoczynku psychicznego, zmiany otoczenia i kontaktu ze światem. Wspólna jazda rikszą pozwala połączyć te potrzeby. Pasażer może cieszyć się wycieczką, obserwować otoczenie, odczuwać ruch i wiatr na twarzy. Opiekun w tym samym czasie podejmuje aktywność fizyczną, spędza czas na świeżym powietrzu i może choć na chwilę oderwać myśli od codziennych obowiązków. To połączenie przyjemnego z pożytecznym. Ale mam wrażenie, że znaczenie tych wspólnych przejażdżek jest jeszcze większe.
W tradycyjnym modelu opieki często skupiamy się na tym, co trzeba zrobić dla osoby z niepełnosprawnością. Tymczasem tutaj obie osoby mogą czerpać przyjemność z tej samej aktywności. Nie ma podziału na kogoś, kto wyłącznie pomaga i kogoś, kto wyłącznie otrzymuje pomoc. Jest wspólna podróż, wspólny cel i wspólnie spędzony czas.
Nie oznacza to, że wszystkie trudności znikają. Opieka nadal bywa wymagająca, a jazda rowerem również wymaga wysiłku i odpowiednich warunków. Jednak dla wielu rodzin taka forma aktywności sprawia przyjemność obu stronom. To także ważny element wsparcia psychicznego opiekunów, o którym moim zdaniem mówi się za mało.
Riksza potrafi połączyć całą rodzinę
Jest jeszcze jeden aspekt, który pojawiał się w rozmowach z naszymi klientami. Wyobraźmy sobie rodzinę z dwojgiem lub trojgiem dzieci. Jedno z nich ma niepełnosprawność, która utrudnia udział we wspólnych wycieczkach rowerowych. Pozostałe dzieci chciałyby pojechać z rodzicami do lasu, nad jezioro, na wycieczkę za miasto. Jednak zorganizowanie takiego wyjazdu dla wszystkich bywa trudne. Czasami jeden rodzic zostaje w domu z dzieckiem wymagającym opieki, a drugi wyjeżdża z rodzeństwem. Nie wynika to z braku chęci wspólnego spędzania czasu. Po prostu nie zawsze istnieją odpowiednie możliwości. I tutaj riksza może wiele zmienić.
Nagle okazuje się, że cała rodzina może wybrać się na wycieczkę razem. Jedno z rodziców prowadzi rikszę, pozostali jadą na własnych rowerach. Wszyscy przemierzają tę samą trasę, zatrzymują się w tych samych miejscach, robią wspólne zdjęcia i wracają do domu z tymi samymi wspomnieniami. Dziecko czy dorosły z niepełnosprawnością nie musi pozostawać poza wspólną aktywnością tylko dlatego, że nie może samodzielnie jechać na rowerze. To zwyczajne sytuacje, ale właśnie w tej zwyczajności tkwi ich największa wartość. Nie chodzi o organizowanie czegoś nadzwyczajnego. Chodzi o możliwość robienia razem tego, co inne rodziny robią na co dzień. Czasami największą zmianą jest po prostu to, że nikt nie musi zostać w domu.
Dlaczego rower nie może być po prostu piękny?
Kiedy zaczęliśmy intensywniej zajmować się budową riksz, zwróciłem uwagę na jeszcze jeden problem. Na rynku można było znaleźć rozwiązania wspierające mobilność osób z niepełnosprawnościami, ale wiele z nich swoją formą mocno nawiązywało do sprzętu medycznego. Funkcjonalność i bezpieczeństwo są niezwykle ważne. Jednak zacząłem zastanawiać się, dlaczego przedmioty przeznaczone dla osób z niepełnosprawnościami tak często muszą wyglądać inaczej niż rzeczy, którymi otaczamy się na co dzień.
Dlaczego nie mogą być równie estetyczne, eleganckie i przyjemne w odbiorze? Od zawsze fascynowało mnie wzornictwo lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. To okres, w którym wiele przedmiotów codziennego użytku projektowano z dbałością o formę, proporcje i detale. Samochody, rowery, meble czy urządzenia domowe potrafiły być jednocześnie funkcjonalne i piękne. Lubię też myślenie o przedmiotach, które powstają na lata, a nie na jeden czy dwa sezony. Właśnie tę filozofię staramy się przenosić do naszych konstrukcji. Nasze riksze mają charakterystyczny, nieco retro wygląd. Dbamy o kształt ramy, kolorystykę, wykończenie siedziska i detale. Chcemy, żeby rower wzbudzał pozytywne zainteresowanie, żeby był przedmiotem, na który ludzie patrzą z przyjemnością.
Ale nie chodzi wyłącznie o estetykę. Zależy nam również na tym, żeby wygląd pojazdu nie sprowadzał całej uwagi do niepełnosprawności pasażera. Riksza ma być przede wszystkim pięknym rowerem, którym dwoje ludzi wybiera się na wspólną przejażdżkę. Chcemy, żeby budziła ciekawość, zachęcała do rozmowy i wspólnego spędzania czasu. Żeby jej użytkownicy mogli czuć się swobodnie i naturalnie. Wierzę, że estetyka ma w tym przypadku znaczenie większe, niż mogłoby się wydawać. Bo sposób, w jaki projektujemy przedmioty, wpływa również na sposób, w jaki są one odbierane przez otoczenie.
Manufaktura, czyli rower zbudowany dla konkretnego człowieka
BBS Bike jest polską manufakturą rowerową z Ostrowca Świętokrzyskiego. Nie produkujemy naszych riksz w taki sposób, żeby każdy egzemplarz był identyczny. Potrzeby pasażerów są bardzo różne. Inaczej projektuje się rower dla kilkuletniego dziecka, inaczej dla dorosłego mężczyzny, a jeszcze inaczej dla osoby wymagającej dodatkowej stabilizacji ciała. Dlatego każdą budowę poprzedzamy rozmową z rodziną. Chcemy dowiedzieć się, kto będzie korzystał z rikszy, jakie ma potrzeby, jaki jest jego wzrost i waga, czy potrafi samodzielnie utrzymać pozycję siedzącą i jakie rozwiązania będą dla niego odpowiednie. Na tej podstawie dobieramy wyposażenie i dostosowujemy konstrukcję. Stosujemy między innymi dopasowane siedziska, regulowane zagłówki, podnóżki, podłokietniki, pasy bezpieczeństwa czy dodatkowe elementy stabilizujące. W zależności od potrzeb możemy również zastosować wspomaganie elektryczne, które ułatwia jazdę opiekunowi, szczególnie na dłuższych trasach lub w pagórkowatym terenie.
Bardzo ważna jest dla nas również trwałość. Projektujemy riksze z myślą o wieloletnim użytkowaniu. Nie chcemy, żeby rodzina musiała wymieniać cały rower tylko dlatego, że dziecko urosło. Dlatego siedzisko i jego wyposażenie można dostosowywać do zmieniającego się wzrostu i potrzeb pasażera. W przypadku młodszych dzieci stosujemy adaptery i regulacje, a z czasem możemy modyfikować poszczególne elementy. Można więc powiedzieć, że nasze riksze w pewnym sensie rosną razem z dzieckiem. To istotne, ponieważ dla wielu rodzin zakup takiego roweru jest poważną, długoterminową inwestycją. Chcemy, żeby była to rzecz, która będzie służyła przez lata, a nie produkt wymagający szybkiej wymiany.
W manufakturze mamy też możliwość reagowania na nietypowe potrzeby. Czasami trzeba coś zaprojektować od początku, zmienić sposób mocowania, przygotować dodatkowy adapter czy poszukać innego rozwiązania konstrukcyjnego. I chyba właśnie tę część pracy lubię najbardziej. Moment, w którym z konkretnego problemu i rozmowy z rodziną powstaje pomysł, a później rzeczywisty przedmiot, który zaczyna komuś służyć.
Wiatr we włosach nie zna granic
Dzisiaj nasze riksze jeżdżą po różnych zakątkach Polski, ale również poza jej granicami. Trafiły już między innymi do rodzin w Niemczech i na Litwie.
Zdarza się, że po przekazaniu roweru kontakt z rodziną wcale się nie kończy. Dostajemy zdjęcia z wycieczek, wiadomości, krótkie filmy i relacje z miejsc, do których udało się dotrzeć. Czasami są to przejażdżki po najbliższej okolicy. Innym razem długie wyprawy, piękne krajobrazy, leśne ścieżki, jeziora czy miejsca, których sami jeszcze nie mieliśmy okazji odwiedzić. To niezwykłe uczucie zobaczyć rower, który niedawno stał w naszym warsztacie, a dzisiaj przemierza drogi gdzieś daleko od nas. Każde takie zdjęcie jest dla mnie potwierdzeniem, że nasza praca ma sens. Czuję olbrzymią satysfakcję, gdy nasz sprzęt naprawdę jest używany, gdy towarzyszy ludziom w ich codziennym życiu i pozwala im przeżywać coś dobrego. Nasze hasło brzmi „Rowery bez granic”.
Początkowo odnosiło się do idei budowania rowerów, które pomagają przekraczać ograniczenia. Dzisiaj ma również dosłowne znaczenie, bo nasze konstrukcje przekraczają granice państw i trafiają do kolejnych rodzin w Europie. Jednak najważniejsze pozostają dla mnie te granice, których nie widać na mapie. Granice codziennej mobilności. Granice wynikające z braku odpowiednich rozwiązań. Granice, które sprawiają, że ktoś przez lata nie może uczestniczyć w aktywnościach dostępnych dla innych. Jeżeli dzięki naszej pracy udaje się choć część z nich przesunąć, to jest to dla mnie ogromna satysfakcja.
Czasami największą barierą jest brak świadomości
W rozmowach z rodzinami zauważam, że wiele osób po prostu nie wie o istnieniu takich rozwiązań. Przez lata przyzwyczaiły się do określonego sposobu funkcjonowania. Jeżeli wspólne wycieczki rowerowe wydawały się niemożliwe, przestawały je nawet rozważać. Trudno przecież szukać rozwiązania, o którego istnieniu nie ma się pojęcia. Dlatego tak ważne jest dla nas pokazywanie prawdziwych historii użytkowników naszych riksz. Nie chodzi o prezentowanie samych parametrów technicznych, liczby przełożeń, rodzaju napędu czy zastosowanych materiałów. Dopiero zobaczenie rodziny na wspólnej wycieczce pozwala zrozumieć, do czego ten rower naprawdę służy.
Czasami jedno zdjęcie albo krótki film potrafią powiedzieć więcej niż rozbudowany opis. Rodzic, który widzi inną rodzinę w podobnej sytuacji, może po raz pierwszy pomyśleć: może my też moglibyśmy tak spędzać czas? To pytanie jest często początkiem czegoś nowego i buduje świadomość, że można szukać nowych sposobów wspólnego funkcjonowania, aktywności i spędzania czasu. Czasami pierwszym krokiem jest zobaczenie, że coś, co wcześniej wydawało się niemożliwe, komuś innemu już się udało.
Największa satysfakcja nie przychodzi w warsztacie
Lubię tworzyć. Lubię projektować, rozwiązywać problemy konstrukcyjne i obserwować, jak z pojedynczych elementów powstaje gotowy rower. Jest w tym duża satysfakcja, szczególnie kiedy udaje się połączyć funkcjonalność, trwałość i estetykę w jednej konstrukcji. Ale z biegiem czasu zrozumiałem, że największa satysfakcja przychodzi później. Nie w momencie zakończenia montażu. Nawet nie wtedy, kiedy gotowa riksza opuszcza naszą manufakturę. Przychodzi wtedy, kiedy po kilku tygodniach czy miesiącach dostajemy wiadomość od rodziny. Zdjęcie z wycieczki. Krótkie podziękowanie. Informację, że ktoś po raz pierwszy od dawna mógł wybrać się z bliskimi w miejsce, do którego wcześniej nie miał możliwości dotrzeć. Takie chwile przypominają mi, dlaczego warto podejmować się nietypowych wyzwań.
Nie mam poczucia, że tworzymy coś, co rozwiązuje wszystkie problemy osób z niepełnosprawnościami. Byłoby to zbyt duże uproszczenie. Każda rodzina ma swoje trudności, a rower jest tylko jednym z możliwych sposobów ich łagodzenia. Ale wiem, że czasami właśnie taki rower może zrobić ogromną różnicę. Może sprawić, że mama nie musi rezygnować z aktywności fizycznej, żeby spędzić czas z synem. Że rodzeństwo może wreszcie wybrać się na wspólną wycieczkę. Że dorosła osoba z niepełnosprawnością może odkrywać miejsca, do których wcześniej nie miała dostępu. I że rodzina, której świat przez lata ograniczał się do najbliższego otoczenia domu, może po prostu wsiąść na rower i pojechać przed siebie.
Zwyczajna wolność
Kiedy myślę dzisiaj o tym, co robimy, coraz rzadziej zaczynam od samego roweru. Myślę raczej o ludziach, którzy będą z niego korzystać. O mamie i jej dorosłej córce z niewielkiej miejscowości na Lubelszczyźnie, od których wszystko się zaczęło. O pani Jadwidze i Szymku. O kolejnych rodzinach, które poznaliśmy przez te lata. Każda z nich ma inną historię, inne potrzeby i inne trudności. Ale w wielu tych historiach powraca to samo pragnienie. Możliwość wspólnego wyjścia z domu. Spędzenia czasu na świeżym powietrzu. Odwiedzenia bliskich. Zobaczenia nowych miejsc. Poczucia wiatru we włosach. Dla większości z nas to zwyczajne elementy codzienności. Dla innych mogą oznaczać odzyskanie części świata, który przez długi czas pozostawał poza zasięgiem. I chyba właśnie tak najprościej potrafię dzisiaj opisać sens naszej pracy. Budujemy rowery. Ale to, co naprawdę chcemy dawać ludziom, nie mieści się w żadnej specyfikacji technicznej. To wolność. Bliskość. Wspólne wspomnienia. I odrobina tej zwyczajnej normalności, do której każdy powinien mieć możliwość dostępu.
Bo czasami, żeby świat stał się większy, wystarczą trzy koła.
Tekst: Sebastian Majewski
Foto: archiwum BBS Bike
Zdjęcie wyróżniające: Klaudia Cybulska (opracowanie graficzne niepelnosprawnilublin.pl)
Sebastian Majewski – założyciel BBS Bike, polskiej manufaktury rowerowej z Ostrowca Świętokrzyskiego. Projektuje i buduje indywidualnie dostosowane riksze dla osób z niepełnosprawnościami oraz rowery użytkowe. W swojej pracy łączy zamiłowanie do klasycznego wzornictwa lat 50. i 60. z funkcjonalnością, trwałością i poszukiwaniem rozwiązań wspierających mobilność oraz wspólne spędzanie czasu przez rodziny. Propagator idei „Rowery bez granic”, która łączy pasję do rowerów z przełamywaniem barier i przeciwdziałaniem wykluczeniu.
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki


Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.

