Zagrożenie (!)(?) dla funkcjonowania Środowiskowych Domów Samopomocy (!)(?)

Środowiskowe Domy Samopomocy (ŚDS) zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dn. 9 grudnia 2010 r. (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 249) to ośrodki wsparcia przeznaczone dla dorosłych osób: przewlekle psychicznie chorych (Typ A), z niepełnosprawnością intelektualną (Typ B), osób wykazujących inne zaburzenia czynności psychicznych (najczęściej dla osób z zaburzeniami otępiennymi, w tym z chorobą Alzheimera) (Typ C), z niepełnosprawnością sprzężoną i autyzmem (Typ D). To bardzo różnorodne placówki, w których Uczestnicy wymagają specjalistycznego, zindywidualizowanego wsparcia.

Środowiskowe Domy Samopomocy służą budowaniu sieci oparcia społecznego i przygotowują do życia w społeczeństwie oraz funkcjonowania w środowisku. To placówki dziennego lub całodobowego pobytu, w którym wyżej wymienione osoby mogą otrzymać częściową opiekę i pomoc w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych. Obecnie w Polsce działają 874 Środowiskowe Domy Samopomocy, w których wsparciem objętych jest 37 690 osób (na podstawie raportu NIK z 2025 r.). ŚDS-y są jednostkami organizacyjnymi pomocy społecznej działającymi na zasadach zadania zleconego samorządom i organizacjom pozarządowym (stowarzyszeniom, fundacjom), świadczącym usługi w ramach indywidualnych lub zespołowych treningów samoobsługi i treningów umiejętności społecznych, polegających na nauce, rozwijaniu lub podtrzymywaniu umiejętności w zakresie czynności dnia codziennego i funkcjonowania w życiu społecznym.

W kwietniu bieżącego roku wśród członków Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pracowników i Sympatyków Środowiskowych Domów Samopomocy (OSPiSŚDS), pojawiła się informacja o zmianach systemowych przedstawionych w projekcie nowej ustawy wdrażającej Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce pn. „Ustawa o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami”. W szczególności zainteresowano się częścią dotyczącą tworzenia Centrów Niezależnego Życia.

W dniu 27.04.2026 r. koordynatorzy wojewódzcy OSPiSŚDS, spotkali się w Krakowie, by zapoznać się i przeanalizować propozycje zawarte w projekcie wyżej wymienionej ustawy. Kierunek proponowanych zmian systemowych oraz sposób ich przygotowania wywołał sprzeciw i ogromny niepokój. Przekształcenie Środowiskowych Domów w Centra Niezależnego Życia byłoby powodem do destabilizacji w systemie pomocy społecznej, w której ŚDS-y odgrywają istotną rolę, będąc od 30 lat ośrodkami o charakterze deinstytucjonalnym.

Członkowie Stowarzyszenia mając świadomość, że prezentowany projekt nie jest w procesie legislacyjnym w Sejmie, chcą zapobiec reformie, która może wywołać odwrotny do zamierzonego skutek. Projekt ustawy jest opublikowany na stronie Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a powołana grupa w dalszym ciągu pracuje nad przygotowaniem zmian.

Powyższe proponowane przekształcenie zostało przedstawione jako odpowiedź na potrzebę przebudowy funkcjonowania Środowiskowych Domów Samopomocy. Reprezentatywna grupa dyrektorów Środowiskowych Domów Samopomocy uczestniczyła w spotkaniach w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Wielokrotnie zgłaszane były i analizowane trudności w codziennej działalności instytucji m.in. niedoszacowanie kosztów funkcjonowania placówek w relacji do rosnących kosztów wynagrodzeń pracowników (zatrudnienie specjalistów np. pielęgniarki, fizjoterapeuty, psychologa staje się niemożliwe), inflacji oraz utrzymania infrastruktury; brak dostosowania poziomu finansowania do rzeczywistych potrzeb uczestników, w szczególności osób wymagających zwiększonego poziomu wsparcia (żyjących z niepełnosprawnością sprzężoną czy zaburzeniami otępiennymi); brak stabilnego i wystarczającego finansowania usług transportowych. Proponowana reforma polegająca na tworzeniu Centrów Niezależnego Życia, nie niweluje wspomnianych problemów dotykających bezpośrednio Uczestników i Ich Rodzin. W dokumentach analitycznych i raportach towarzyszących projektowi pojawiły się sformułowania deprecjonujące pracę kadry w nich pracującej dotyczące stosowania oddziaływań, wskazujących na nie podmiotowe i niezindywidualizowane. Co zastanawiające w kontrolach Najwyższej Izby Kontroli w Polsce oraz bieżących wizytacjach i kontrolach organów prowadzących i wspierających organizacyjnie i merytorycznie, nie stwierdzono systemowych nieprawidłowości, które stanowiłyby konieczność przebudowy systemu. Co warte zaznaczenia, praca Środowiskowych Domów Samopomocy jest pozytywnie oceniana i wyróżniana, nie tylko lokalnie, ale na gruncie ogólnopolskim. Pracownicy ŚDS–ów w kategorii indywidualnej i zespołowej otrzymują nagrody m.in. od Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. W 2025 r. dwa Środowiskowe Domy Samopomocy zostały wyróżnione przez Ministerstwo: Środowiskowy Dom Samopomocy „Mozaika” w Lublinie za wybitne i innowacyjne metody pracy w pomocy społecznej oraz Środowiskowy Dom Samopomocy w Reczu za wybitne zasługi w realizacji projektów socjalnych. Rodzi się wiec pytanie: na jakiej podstawie podejmowane są decyzje zmierzające do zastąpienia tego co dobre, sprawdzone, ważne i wartościowe, ustawowo umocowane i realizujące swoje zadania zgodnie z obowiązującym prawem, w coś co jest niepewne i niekonsultowane z osobami pracującymi na co dzień w prezentowanych w artykule placówkach pomocy społecznej.

Pracownicy Środowiskowych Domów Samopomocy nie brali udziału w konsultacjach społecznych dotyczących projektowanych zmian w systemie wsparcia społecznego. Być może wynikało to z Ich niewiedzy o takiej możliwości, a może ze względu na brak informacji o działaniach w tej sferze. Tak czy inaczej, biorąc udział w ministerialnych spotkaniach, nie pozyskano tam wiadomości na temat ważnych procesów, które zostały stworzone i będą wchodziły w życie. Dyrektorzy Środowiskowych Domów Samopomocy nie negują kompetencji, profesjonalizmu, wiedzy i umiejętności Autorów i Konsultantów projektu ustawy. Ale to Pracownicy Środowiskowych Domów Samopomocy na co dzień są w bliskim kontakcie z Uczestnikami oraz z Ich Rodzinami i Przyjaciółmi. To Oni mają największe doświadczenie i to Oni powinni mieć wiodącą narrację w kontekście proponowanych zmian. Społeczność Środowiskowych Domów Samopomocy w Polsce (w skład której wchodzi też kadra) chce być traktowana podmiotowo, z taktem i szacunkiem, wcale nie wyjątkowo. Z raportu konsultacji społecznych wynika, iż w całym procesie konsultacyjnym uczestniczyło 266 osób, które reprezentowały różne środowiska i podmioty: organizacje pozarządowe, urzędy, instytucje pomocy społecznej (Domy Pomocy Społecznej, Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, Warsztaty Terapii Zajęciowej). W zestawieniu uczestników konsultacji, Środowiskowe Domy Samopomocy nie zostały wymienione jako odrębna grupa osób biorących udział w debacie publicznej. A za bezpieczeństwo i ciągłość wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami odpowiedzialni chcą być pracownicy ŚDS-ów.

Ograniczenie liczby miejsc do 30 oraz likwidacja typów mieszanych Środowiskowych Domów Samopomocy to kwestia budząca spory niepokój. Przyjmując, że w 2025 roku w 874 Środowiskowych Domach Samopomocy w Polsce, wsparcie otrzymywało 37 690 osób, to po reformie, prawie 11 500 uczestników straciłoby swoje ważne miejsce w środowisku lokalnym. Wyliczenie jest proste: przy założeniu, że każda placówka mogłoby oferować maksymalnie 30 miejsc, to łączna liczba miejsc wsparcia dziennego wyniosłaby 26 220. Optymalna liczba miejsc w jednym budynku w Środowiskowym Domu Samopomocy wynosi obecnie od 15 do 60 uczestników zgodnie z Rozporządzeniem o Środowiskowych Domach Samopomocy. Wobec powyższego, rodzi się pytanie: którym uczestnikom podziękować za współpracę i z jakiego powodu. Wielkomiejskie ŚDS-y głównie skupiają grupę uczestników powyżej 30 osób w jednym budynku. Z kolei wiejskie i małomiasteczkowe placówki mają problem ze znalezieniem 30 osób z jednym rodzajem niepełnosprawności, stad typy mieszane. Obecnie 694 Środowiskowe Domy Samopomocy funkcjonują jako placówki mieszane obejmujące więcej niż jeden typ uczestników. Nie każdy Środowiskowy Dom Samopomocy ma taką możliwość jak ŚDS „Mozaika” w Lublinie, aby duży, liczący 120 miejsc ośrodek wsparcia, mieścił się w trzech budynkach, z których tylko w jednym z nich są typy łączone. Ale każda placówka bez względu na wielkość budynku, liczbę miejsc, typ, rodzaj organizacji, pełni kluczową rolę w kompleksowym charakterze wsparcia i rehabilitacji społecznej osób z różnym stopniem i rodzajem niepełnosprawności. Niepokój wywołuje również poziom dostępności miejsca w innych, podobnych placówkach, finansowanie transportu, możliwości pozostania w dotychczasowym środowisku oraz ciągłość wsparcia. Środowiskowe Domy Samopomocy dają stabilną strukturę dnia, profesjonalną terapię oraz kontakt społeczny, a co ważne są blisko miejsca zamieszkania osoby z niepełnosprawnością i wpisują się w charakter deinstytucjonalizacji usług społecznych. Brak ciągłości oddziaływań może prowadzić do wykluczenia społecznego, częstszych i dłuższych hospitalizacji osób chorujących psychicznie (ale także zaburzeniami demencyjnymi – choć z innych powodów) oraz pozostawienia rodzin uczestników bez codziennego wsparcia. Budowana od 30 lat sieć ośrodków wsparcia pochłonęła znaczne nakłady finansowe na infrastrukturę, remonty, dostosowanie budynków do potrzeb osób z niepełnosprawnością. Proponowane zmiany wymagałyby budowy nowych obiektów lub gruntownej przebudowy infrastruktury, która była tworzona dla osób o specjalnych oczekiwaniach.

Idąc dalej tropem finansowania, Środowiskowe Domy Samopomocy obawiają się utraty dotychczasowego statusu zadania zleconego z zakresu administracji rządowej finansowanego bezpośrednio z budżetu państwa za pośrednictwem wojewody oraz wykreślenia ŚDS-ów z ustawy o pomocy społecznej jako ustawowej formy wsparcia osób z zaburzeniami psychicznymi. Projektowane rozwiązania zakładają przeniesienie odpowiedzialności za realizację zadania wyłącznie na poziom powiatu, z wyłączeniem Środowiskowych Domów Samopomocy prowadzonych przez gminy. Zadanie realizowane przez powiat jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej ma być finansowane z dotacji celowej budżetu państwa za pośrednictwem Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Taka decyzja może skutkować uzależnieniem finansowania placówek od corocznych postanowień finansowych oraz zróżnicowaniem poziomu finansowania pomiędzy podmiotami i województwami (miało to miejsce przed 2015 rokiem). Stabilizację organizacyjną i przewidywalność finansową oraz ciągłość wsparcia uczestników, a co za tym idzie bezpieczeństwo zapewnia obecny model funkcjonowania Środowiskowych Domów Samopomocy.

Punkty informacyjno – koordynacyjne to zadanie Centrów Niezależnego Życia przewidziane projektem wspomnianej ustawy. Miałyby na celu: udzielanie informacji, kierowanie do właściwych instytucji oraz koordynowanie dostępu do usług wsparcia. Tego typu działania prowadzone są na bieżąco przez pracowników Środowiskowych Domów Samopomocy: asystenta przydzielanego dla każdego Uczestnika, pracownika socjalnego, psychologa, fizjoterapeutę, itd. W wielu środowiskach lokalnych, Środowiskowe Domy Samopomocy stanowią funkcję naturalnych punktów informacyjnych. Pracownicy udzielają wskazówek Uczestnikom i Ich Rodzinom o dostępnych formach wsparcia, pomagają w kontaktach z instytucjami publicznymi lub wspólnie z Uczestnikiem załatwiają sprawy urzędowe i medyczne. Pracownicy ŚDS-ów są osobami bliskimi i zaufanymi, znają potrzeby Uczestników i potrafią się z Nimi komunikować.

Zakres proponowanych usług w znacznym stopniu pokrywa się z kompetencjami instytucji, które obecnie realizują zadania wobec Osób z Niepełnosprawnością i Ich Rodzin. Są to m.in.: Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Narodowy Fundusz Zdrowia, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Ośrodki Pomocy Społecznej, Centra Usług Społecznych, Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, Urzędy Pracy, Regionalne Centra Komunikacji. W Lublinie w Urzędzie Miasta istnieje Wydział ds. Osób Niepełnosprawnych zatrudniający zaangażowanych i pomocnych specjalistów. W Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Lublinie znajduje się Dział ds. Osób Niepełnosprawnych. Należy zastanowić się, czy prezentowany pomysł nie jest dublowaniem istniejących już struktur i rozproszeniem odpowiedzialności za realizację usług wsparcia, a także generowaniem dodatkowych kosztów dla budżetu państwa oraz podwójnego finansowania tych samych działań.

Środowiskowe Domy Samopomocy to placówki o modelu zgodnym z zasadą deinstytucjonalizacji, stanowią formę specjalistycznego wsparcia, polegającą na zapewnieniu osobom z różnym rodzajem niepełnosprawności możliwości funkcjonowania w środowisku lokalnym, z zachowaniem wsparcia dostosowanego do indywidualnych potrzeb, określanego i realizowanego na podstawie diagnozy funkcjonalnej, Indywidualnego Planu Postępowania Wspierająco-Aktywizującego oraz Ewaluacji Planu. Plany bazują na zasobach tkwiących w osobie oraz indywidualnych potrzebach. W centrum planowania pozostaje zawsze Uczestnik, będący podmiotem wsparcia, odbywającego się z poszanowaniem Jego godności, autonomii i wyborów (chyba, że decyzje musi podejmować rodzina – traktowana również w sposób indywidualny i wyjątkowy). Wsparcie udzielane w Środowiskowych Domach Samopomocy niweluje lub opóźnia potrzebę kierowania do instytucji o charakterze całodobowym. Rozwijany przez 30 lat system, umożliwia wielu osobom z niepełnosprawnościami prowadzenie możliwie samodzielnego życia w społeczności lokalnej. Dla niektórych niesamodzielnych Uczestników i członków Ich Rodzin, placówka pozwala na dalsze utrzymanie więzi rodzinnych i społecznych oraz zapobiega izolacji społecznej.

Środowiskowe Domy Samopomocy poprzez swoją codzienną, systematyczną działalność wspierają Uczestników w wielu sferach życia. Przede wszystkim zapewniają wsparcie w środowisku lokalnym, umożliwiając korzystanie z oferty najbliższego środowiska: wydarzenia, spotkania, koncerty. Pozostając członkiem swojej społeczności, Uczestnik nawiązuje i utrzymuje relacje z najbliższymi i otoczeniem. Środowiskowe Domy Samopomocy organizują wiele wydarzeń poza siedzibami placówek, w środowisku otwartym, umożliwiając bezpośredni kontakt z lokalną społecznością oraz korzystanie z ogólnodostępnych przestrzeni publicznych. Działa to też w odwrotnym kierunku – społeczność lokalna, organizując jakieś wydarzenie, zaprasza Uczestników ŚDS-ów do wspólnej przestrzeni i wspólnej aktywności. Sprzyja to budowaniu relacji społecznych, przeciwdziała izolacji oraz wzmacnia poczucie przynależności Uczestników do społeczności lokalnej. Oprócz artystycznych, sportowych wydarzeń w (lub poza) ŚDS „Mozaika”, społeczny bakcyl uruchamia się podczas nowatorskich działań hortiterapeutycznych i nawigoterapeutycznych. Do ośrodków w typie C, członkowie społeczności przychodzą z określoną, specjalną ofertą.

Środowiskowe Domy Samopomocy rozwijają umiejętności Uczestników w zakresie samodzielnego funkcjonowania, podejmowania decyzji, radzenia sobie w trudnych sytuacjach życiowych. Treningi z powyższego zakresu w każdym typie ŚDS-ów wyglądają nieco inaczej ze względu na specyfikę niepełnosprawności Uczestników. W przypadku osób chorujących psychicznie odgrywają szczególną rolę w utrzymaniu stabilności psychicznej, zapobieganiu nawrotom choroby, ograniczaniu kryzysów zdrowia psychicznego oraz konieczności hospitalizacji. Dzięki udziałowi w zajęciach, wiele osób z niepełnosprawnością może funkcjonować w swoich domach rodzinnych bez konieczności kierowania Ich do placówek całodobowych.

Środowiskowe Domy Samopomocy to również wymierne wsparcie dla rodzin Uczestników. To tu członkowie rodzin mogą uzyskać wsparcie informacyjne, instrumentalne i emocjonalne, adekwatne do potrzeb nie tylko swojego bliskiego, ale też samego siebie. ŚDS-y zapobiegają przeciążeniu opiekunów, ograniczają powstawanie kryzysów opiekuńczych w rodzinach, umożliwiając tworzenie właściwego środowiska rodzinnego, które nie jest wolne od trudów i problemów. W ŚDS „Mozaika” organizowane są warsztaty artystyczne oraz medyczne dla członków rodzin oraz działają grupy wsparcia. Członkowie rodzin mogą podejmować czynności zawodowe, bez rezygnacji z wiedzy i umiejętności zdobytych w szkole lub na studiach, z doświadczeń uzyskanych w dotychczasowych miejscach zatrudnienia. Jeśli nie pracują zawodowo, mogą uzupełniać swoje wykształcenie na kursach i szkoleniach, realizować obowiązki życiowe, zachować aktywność rodzinną i towarzyską, a przede wszystkim znaleźć czas na odpoczynek i realizowanie swoich pasji. Odprowadzając osobę bliską do zaufanej placówki, mogą czuć się bezpiecznie i cieszyć się z zapewnienia dziecku i/lub rodzeństwu i/lub rodzicom profesjonalnego wsparcia.

Środowiskowe Domy Samopomocy inicjują często współpracę z instytucjami ze sfery pomocy społecznej, ochrony zdrowia, edukacji, szkolnictwa wyższego, organizacjami pozarządowymi, firmami wytwórczymi i usługowymi oraz osobami prywatnymi, które swój czas, energię, wiedzę, zasoby finansowe i materialne dają Uczestnikom ŚDS. Dzięki temu powstaje zintegrowany system wsparcia, pozwalający na zauważanie potrzeb osób z niepełnosprawnością i reagowanie na nie. Współpraca ta obejmuje koordynowanie działań w zakresie wsparcia zdrowotnego, społecznego, rehabilitacyjnego, i rozwijania zainteresowań. Uczestnicy mogą więc korzystać z całego wachlarza usług mającego charakter kompleksowy, spójny i dostosowany do Ich potrzeb i sytuacji.

Środowiskowe Domy Samopomocy jako ośrodki wsparcia dla osób z niepełnosprawnością realizują Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Codzienna działalność gwarantuje osobom z niepełnosprawnością dostęp do różnorodnych usług zapewniających poczucie bezpieczeństwa oraz różnego rodzaju pomoc. Wartością placówek jest też zapobieganie wykluczeniu społecznemu. Wszelkie podejmowane działania w przebiegu dnia pracy ośrodka zapewniają poszanowanie godności, niezależności i autonomii Uczestników, akceptację i równość szans mimo ludzkiej różnorodności, tworzenie warunków do pełnego udziału i aktywnego włączenia osób z niepełnosprawnością w życie społeczne.

Środowiskowe Domy Samopomocy dają dostęp adekwatny do oczekiwań osób z niepełnosprawnością i wykazują gotowość przyjmowania Uczestników ze specjalnymi potrzebami. W ŚDS „Mozaika” została zaaprobowana zasada, że każda zgłaszająca się osoba (zgodnie z Rozporządzeniem i jeśli nie ma przeciwskazań medycznych) jest przyjmowana zgodnie z kolejnością zgłoszenia. Stąd też 42 Uczestników z niepełnosprawnością sprzężoną i autyzmem, a także 15 osób z zaburzeniami demencyjnymi otrzymuje wsparcie w oddziałach działających w strukturze ŚDS „Mozaika”. Może się okazać, że dana placówka z powodu braku miejsca, niedostatecznej liczby specjalistów, niewystarczających warunków lokalowych, może nie przyjąć potencjalnego Uczestnika do ŚDS-u. Dlatego też Środowiskowe Domy Samopomocy wymagają wzmocnienia finansowego i infrastrukturalnego, a nie reorganizacji systemowej. Należy zrobić wszystko, by każda osoba dorosła z niepełnosprawnością kwalifikująca się do ośrodka wsparcia, dostała niezbędną pomoc w środowisku lokalnym.

Środowiskowe Domy Samopomocy prowadzą działania na rzecz świadomości społeczności lokalnej. Dotyczą one praw, potrzeb, możliwości, jakości życia. Edukacja odbywa się poprzez organizowanie różnorodnych wydarzeń, spotkań, wycieczek o charakterze integracyjnym. Ważne jest także promowanie osiągnięć osób z niepełnosprawnością w różnorodnych dziedzinach: sportowej, teatralnej, artystycznej itd. Uczestnicy ŚDS „Mozaika” korzystając z oferty placówki i działalności woluntarystycznej kapitanów jachtowych i instruktorów narciarstwa żeglują i jeżdżą na nartach w sposób systematyczny i zorganizowany. Działania te przeciwdziałają stereotypom i uprzedzeniom, a w konsekwencji wykluczeniu społecznemu.

Pracownicy Środowiskowych Domów Samopomocy, dbają by realizowana była zasada dostępności w zakresie usług wsparcia w miejscu zamieszkania osób z niepełnosprawnością. Zapewniają dostępność informacji i wsparcia adekwatnego do indywidualnych potrzeb Uczestników, poprzez stosowanie zrozumiałych form komunikacji oraz współprace z lokalnymi instytucjami. W ŚDS „Mozaika” zatrudniony jest logopeda, który dba o porozumiewanie się Uczestników w sposób całościowy. Wiedząc, że każda osoba jest indywidualnością, ma inne potrzeby, możliwości i ograniczenia nie tylko w sferze niepełnosprawności, ale także artykulacyjnej (co często idzie w parze), szuka najlepszego sposobu komunikowania się werbalnego lub pozawerbalnego. Wykorzystuje AAC – alternatywne i wspomagające sposoby komunikowania oraz dostępne w ośrodku narzędzia m.in. Cyber-Oko (C-Eye). Budynki, w których odbywają się zajęcia są dostosowane do potrzeb Uczestników zgodnie ze standardami zamieszczonymi w rozporządzeniu o Środowiskowych Domach Samopomocy.

Środowiskowe Domy Samopomocy realizują zasadę równości wobec prawa poprzez wspieranie Ich w korzystaniu z przysługujących Im obowiązków i praw w życiu codziennym: załatwianie spraw urzędowych, kontakty z instytucjami publicznymi, podejmowanie decyzji dotyczących spraw osobistych, zdrowotnych i społecznych z poszanowaniem Ich godności. Uczestnicy są podmiotem działań każdego Środowiskowego Domu Samopomocy.

Dlatego tak istotnym jest stworzenie odpowiednich warunków zapewniających nie tylko bezpieczeństwo fizyczne, ale także psychiczną ochronę przed wszelkimi formami przemocy, wykorzystania i nadużyć. Wprowadzane są standardy ochrony Uczestników, prowadzenie działań edukacyjnych oraz monitorowanie Ich sytuacji. Placówki współpracują z wieloma instytucjami zapewniającymi bezpieczeństwo i ochronę zdrowia m.in.: ośrodki pomocy społecznej, Centrum Interwencji Kryzysowej, placówki ochrony zdrowia (przychodnie, szpitale), straż miejska, policja, sądy.

Środowiskowe Domy Samopomocy to placówki zapewniające Uczestnikom poczucie integralności fizycznej i psychicznej. U każdego Uczestnika, Pracownicy przede wszystkim widzą zasoby osobiste: zalety i możliwości. Na kolejnym miejscu są słabe strony i ograniczenia. To wszystko sprawia, że Osoba z Niepełnosprawnością, także Jej rodzina czuje się „zaopiekowana” przy respektowaniu godności i granic.

Dzięki udziałowi w zajęciach Środowiskowych Domów Samopomocy, Uczestnicy realizują zasadę niezależnego życia i włączenia w społeczeństwo. Ponieważ każdy z Uczestników jest inny, niezależne życie oznacza dla każdego zupełnie coś innego. W związku z tym umiejętności niezbędne do prowadzenia niezależnego życia są różne i mogą dotyczyć podejmowania decyzji, radzenia sobie w codziennych sytuacjach, prowadzenia gospodarstwa domowego, dbania o zdrowie, planowania dnia codziennego. Placówkom zależy na utrzymaniu więzi rodzinnych i społecznych. Tworzą warunki do nawiązywania zerwanych i nowych relacji. Sprzyja to na pewno rozwijaniu samodzielności Uczestników oraz Ich aktywnemu udziałowi w życiu społecznym oraz korzystaniu z usług dostępnych w środowisku lokalnym. W ŚDS „Mozaika” oprócz pomocy Uczestnikom, często niezależność otrzymują rodziny.

W prezentowanych placówkach, Uczestnicy mają dostęp do informacji na odpowiednim dla Nich poziomie, dostosowaną do Ich możliwości komunikacyjnych, intelektualnych i emocjonalnych. Dzięki dostępowi do alternatywnych sposobów komunikowania się i wsparciu pracowników mogą (lub Ich rodzina) decydować o sobie i korzystać z różnorodnych usług.

Dla Pracowników Środowiskowych Domów Samopomocy, istotny jest rozwój potencjału Uczestników. Stąd też działania skierowane na rozwój pasji, zainteresowań, uzdolnień, talentów, a także zatrzymaniu ważnych pamięciowo zdarzeń. Wzmocnienie poczucia własnej wartości oraz tworzenie warunków do rozwoju samodzielności przygotowuje do mniej lub bardziej aktywnego udziału w życiu społecznym.

Pracownicy placówek przykładają dużą wagę do utrzymania najwyższego poziomu zdrowia Uczestników, wspierają Ich w dobrej kondycji psychofizycznej poprzez działania ukierunkowane na sprawność i aktywność. Przede wszystkim codziennie obserwują stan psychosomatyczny Uczestników, są „wyczuleni” na wszelkie nieprawidłowe symptomy. W każdym typie ŚDS-ów wygląda to inaczej. Dla osób chorujących psychicznie organizuje się np. treningi farmakologiczne (przestrzeganie zaleceń lekarskich, przyjmowanie leków, rozpoznawanie pogorszenia stanu zdrowia). Sprzyja to zapobieganiu nawrotom choroby, rzadszym hospitalizacjom. W większości ośrodków zatrudniona jest pielęgniarka, która bezpośrednio dba o stronę medyczną. Wiele Środowiskowych Domów Samopomocy boryka się z niemożnością zatrudnienia osoby na stanowisku pielęgniarki, co spowodowane jest niską płacą jaką może uzyskać pracownik, w stosunku do oferowanej kwoty w NFZ.

Utrzymanie fizycznej, psychicznej i społecznej sprawności Uczestników, możliwe jest dzięki prowadzonej w placówkach rehabilitacji z wykorzystaniem zespołu specjalistów, różnorodnych metod i technologii wspomagających,

Pracownicy Środowiskowych Domów Samopomocy wspierają Uczestników w znalezieniu zatrudnienia, w powrocie do aktywności zawodowej, udziału w praktykach i stażach. Współpracują z urzędami pracy i pracodawcami. ŚDS „Mozaika” corocznie jest współorganizatorem konferencji poświęconej zatrudnianiu osób z zaburzeniami psychicznymi.

Udział w życiu kulturalnym, rekreacji, wypoczynku i sporcie to osobny obszerny rozdział w życiu Środowiskowych Domów Samopomocy. Placówki z Województwa Lubelskiego organizując różnorodne wydarzenia, zapraszają zaprzyjaźnione Środowiskowe Domy Samopomocy. Służy to również celom integracyjnym Uczestników, a jednocześnie daje Pracownikom możliwość wymiany informacji i doświadczeń.

Placówki monitorują sytuację życiową i rodzinną Uczestników, rozpoznają Ich potrzeby oraz podejmują działania pomocowe, także w przypadkach szybkiej interwencji. Różnorodność typów Środowiskowych Domów Samopomocy, a tym samym Uczestników, powoduje, że kadra musi specjalizować się w ukierunkowanym wsparciu i terapii.

W związku z omówieniem powyższych kwestii i tak obszernie przedstawionego zakresu usług Środowiskowych Domów Samopomocy, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Pracowników i Przyjaciół Środowiskowych Domów Samopomocy skierowało do Pani Ministry Katarzyny Nowakowskiej pismo z informacjami zawartymi w niniejszym artykule. Zadano w nim również pytania, które zrodziły się po obradach w Krakowie, a dotyczyły: podstaw merytorycznych i analitycznych decyzji zmierzających do zastąpienia stabilnie funkcjonującego systemu realizującego zadania zgodnie z obowiązującym prawem; ustalenia: które Środowiskowe Domy Samopomocy (jeśli tak było) uczestniczyły w konsultacjach społecznych; kto z ramienia ŚDS-ów reprezentował środowisko; jakie stanowiska zostały przyjęte; w jaki sposób stanowiska ŚDS-ów zostały uwzględnione w procesie przygotowania reformy; zasadności ograniczenia liczby miejsc w jednym budynku i likwidacji typów mieszanych; wydatkowania określonych kwot na budowę obiektów, zmianę infrastruktury, zakup sprzętu itd.; dublowania kompetencji przy tworzeniu punktów informacyjno-konsultacyjnych.

Po spotkaniu w Krakowie, koordynatorzy OSPiSŚDS organizowali spotkania z Przedstawicielami Środowiskowych Domów Samopomocy w swoich województwach. Dzięki uprzejmości Wydziału Polityki Społecznej Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, w dniu 15 maja 2026 roku odbyła się narada Dyrektorów i Kierowników Środowiskowych Domów Samopomocy Województwa Lubelskiego. Spotkanie zaowocowało sformułowaniem pisma do Pani Ministry Nowakowskiej o podobnym brzmieniu, jak po debacie krakowskiej. Wysłano je wraz z podpisami Uczestników spotkania.

Związek Gmin Lubelszczyzny również przesłał pismo do Ministerstwa w prezentowanej sprawie. Na spotkanie on-line w dniu 9.06.2026 roku ze Związkiem został zaproszony przedstawiciel Środowiskowych Domów Samopomocy z Województwa Lubelskiego.

Pismo w podobnej konwencji zostało przesłane do Ministerstwa od Ogólnopolskiego Porozumienia Organizacji Samorządowych. Spotkanie z przedstawicielami Środowiskowych Domów Samopomocy z Zarządem wyżej wymienionej organizacji odbyło się 2.07.2026 r. w Nałęczowie

Lubelskie Stowarzyszenie Organizatorów Pomocy Społecznej w dniach 18 i 19.06.2026 roku zorganizowało seminarium w Biłgoraju. Na debatę została zaproszona Pani Ministra Katarzyna Nowakowska. Finalnie spotkała się z Uczestnikami konferencji on-line, ale nie udało Jej się skorzystać z zaproszenia Środowiskowego Domu Samopomocy „Mozaika” na poobozowe spotkanie żeglarskie. Społeczność Mesy Mozaikowej miała możliwość spędzić ten czas w towarzystwie m.in. Wicewojewody Pana Andrzeja Maja oraz Zastępcy Prezydenta Miasta Lublin Pani Anny Augustyniak.

Podczas spotkania on-line, Pani Ministra odpowiadała na nurtujące pytania (zamieszczone również w pismach kierowanych do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej) osób zarządzających Środowiskowymi Domami Samopomocy w Województwie Lubelskim. Uzyskano informacje, które zostały zamieszczone także w odpowiedzi na pisma kierowane z Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pracowników i Sympatyków Środowiskowych Domów Samopomocy, od Środowiskowych Domów Samopomocy Województwa Lubelskiego i innych województw za pośrednictwem koordynatorów wojewódzkich OSPiSŚDS, ze Związku Gmin Lubelszczyzny oraz Ogólnopolskiego Porozumienia Organizacji Samorządowych. Pismo ze stanowiskiem Ministerstwa dotarło do jednostek podległych w dniu 20.07.2026 roku za pośrednictwem Urzędów Wojewódzkich.

W odpowiedzi na nurtujące pytania i niepokój Przedstawicieli Środowiskowych Domów Samopomocy poinformowano w liście, iż projekt ustawy miał stanowić „materiał analityczny do wykorzystania przy opracowywaniu poszczególnych rozwiązań legislacyjnych odpowiadających na zdiagnozowane potrzeby, które mogą być wdrażane sukcesywnie, w ramach odrębnych inicjatyw ustawodawczych”.

Ponadto „jednym z elementów projektu ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami była hipotetyczna propozycja przekształcenia Środowiskowych Domów Samopomocy w Centra Niezależnego Życia. Była to teoretyczna koncepcja wypracowana przez ekspertów w ramach projektu.” Dlatego też, „(…) odnoszenie zapisów materiału będącego produktem projektowym opracowanym na koniec grudnia 2023 r. do obecnie obowiązujących przepisów i aktualnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych nie jest zasadne”.

W dniach 12-13.10.2026 roku w Krakowie ma odbyć się coroczna konferencja pt.: „Miejsce Środowiskowych Domów Samopomocy w sieci oparcia społecznego” – kolejna edycja. Do wzięcia udziału w konferencji zaproszeni zostali (zostaną) przedstawiciele Ministerstwa i twórcy projektu ustawy o Centrach Niezależnego Życia.

Dwa tygodnie później, bo 25-26.10.2026 roku w Radzyniu Podlaskim, planowane jest spotkanie Kierowników Środowiskowych Domów Samopomocy z Województwa Lubelskiego.

Warto też wspomnieć, iż Lubelskie Forum Środowiskowych Domów Samopomocy zrzeszające Reprezentantów Środowiskowych Domów Samopomocy z całego województwa, działa prężnie, a jego Zarząd dba o wzajemną współpracę między ośrodkami, realizując wspólne projekty i zamierzenia.

W Lublinie, co miesiąc odbywają się spotkania dyrektorów ŚDS-ów działających w obszarze administracyjnym Miasta Lublin. To czas poświęcony wymianie doświadczeń, planom i kontrowersjom związanym chociażby z projektem wyżej wymienionej ustawy.

Przedstawione ośrodki wsparcia, mają prężnie działającą reprezentację w całym kraju. Dlatego też przedstawiciele Środowiskowych Domów Samopomocy, chętnie kontaktują się ze sobą m.in. poprzez utworzone grupy na WhatsApp.

W ocenie Pracowników Środowiskowych Domów Samopomocy, wyżej wymienione placówki stanowią stabilny, gotowy i sprawdzony element oparcia społecznego dla osób z różnym rodzajem i stopniem niepełnosprawności (zgodnie z Rozporządzeniem o Środowiskowych Domach Samopomocy). Ten efektywny model deinstytucjonalizacji, potwierdził swoją skuteczność w praktyce. Środowiskowe Domy Samopomocy potrzebują wsparcia i wzmocnienia w zakresie planów, zamierzeń, marzeń oraz kreatywności całej społeczności placówek. Zwiększenie finansowania, rozwój infrastruktury, zapewnienie środków na transport uczestników, „pochylenie się” nad potrzebami kadry zatrudnionej w prezentowanych ośrodkach wsparcia, pozwoli na dalszą, zgodną i zespołową działalność. Jest ona niezbędna dla osób z niepełnosprawnością, Ich Rodzin, Przyjaciół i tych wszystkich, którzy są zaangażowani w tworzenie prawdziwej społeczności lokalnej, opartej na tolerancji i akceptacji, w której jest miejsce dla KAŻDEGO.