Sport od zawsze był przestrzenią, w której człowiek mógł mierzyć się z własnymi słabościami, przekraczać granice i odnajdywać swoją siłę. Dla osób z niepełnosprawnościami, aktywność fizyczna ma jednak szczególne znaczenie – to nie tylko sposób na utrzymanie zdrowia, ale przede wszystkim droga do samodzielności, integracji oraz aktywnego udziału w życiu społecznym.
Mimo licznych przeszkód coraz więcej osób z różnego rodzaju niepełnosprawnościami przekonuje się do aktywności fizycznej. Niektórzy w ten sposób odkrywają w sobie nowe pasje, które skutkują aktywnym udziałem w zawodach sportowych, a nawet sukcesami na arenie międzynarodowej.
Warto w tym momencie przyjrzeć się bliżej temu, jak historycznie wyglądała sportowa droga osób z niepełnosprawnościami. Jej początki sięgają lat 40. XX wieku i związane są z postacią niemieckiego neurologa Ludwiga Guttmanna. W 1948 roku, w angielskim miasteczku Stoke Mandeville, zorganizował on zawody sportowe dla weteranów wojennych z uszkodzeniami rdzenia kręgowego. Zawody te odbyły się równolegle do Igrzysk Olimpijskich w Londynie i były symbolicznym początkiem sportu paraolimpijskiego. Dr Guttmann wierzył, że sport może odegrać kluczową rolę w rehabilitacji i poprawie jakości życia osób z niepełnosprawnościami. Jego działania szybko zyskały uznanie i rozgłos, a idea rozwijania sportu dla tej grupy społecznej zaczęła być wdrażana na szerszą skalę.
W 1960 roku w Rzymie odbyły się pierwsze oficjalne Letnie Igrzyska Paraolimpijskie. Uczestniczyło w nich około 400 zawodników z 23 krajów. Było to wydarzenie przełomowe, które pokazało, że osoby z niepełnosprawnościami mogą rywalizować na wysokim poziomie i zasługują na własną przestrzeń w świecie sportu. Od tamtej pory igrzyska paralimpijskie (nazwa zmieniona w 2023 roku z “paraolimpijskich”) odbywają się regularnie, tuż po igrzyskach olimpijskich, i są organizowane w tej samej lokalizacji. Obejmują one wiele dyscyplin: od lekkoatletyki, przez pływanie, siatkówkę, tenis, po szermierkę na wózkach czy rugby. Wraz z rozwojem tej formy sportu, coraz więcej państw zaczęło inwestować w szkolenie zawodników z niepełnosprawnościami i tworzyć struktury wspierające ich rozwój.
Równolegle do igrzysk paralimpijskich rozwijały się również inne inicjatywy sportowe dla osób z niepełnosprawnościami. Na uwagę zasługują chociażby Olimpiady Specjalne, które skierowane są do osób z niepełnosprawnością intelektualną. Ich historia rozpoczęła się w 1968 roku w Chicago, z inicjatywy Eunice Kennedy Shriver – siostry prezydenta Johna F. Kennedy’ego. Shriver dostrzegła, że osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi są systemowo wykluczane z życia społecznego, a sport może stać się sposobem na zmianę tego stanu rzeczy. Pierwsze zawody zgromadziły około tysiąca zawodników. Dziś Olimpiady Specjalne obejmują miliony uczestników na całym świecie, a także liczne programy szkoleniowe i integracyjne. Polska od lat aktywnie uczestniczy w tym ruchu – zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym.
Warto również wspomnieć o Deaflympics, czyli Igrzyskach Głuchych. Są to zawody sportowe o bardzo długiej tradycji, a ich pierwsza edycja odbyła się już w 1924 roku w Paryżu. Co ważne, były to pierwsze międzynarodowe zawody sportowe dla osób z niepełnosprawnością w historii. Dziś Deaflympics organizowane są co cztery lata i stanowią jedno z największych wydarzeń sportowych dla osób z ubytkiem słuchu.
Oprócz wielkich międzynarodowych imprez, równie istotne są lokalne i krajowe inicjatywy, które często stanowią pierwszy krok na drodze do sportowego rozwoju. W Polsce bardzo ważną rolę w tym zakresie odgrywa Fundacja Aktywnej Rehabilitacji (FAR). Została założona w 1988 roku, a jej celem jest wspieranie osób z urazami rdzenia kręgowego i innymi niepełnosprawnościami ruchowymi. Inspiracją do powstania FAR był szwedzki model rehabilitacji i aktywizacji społecznej. Fundacja organizuje m.in. obozy aktywnej rehabilitacji, treningi indywidualne, warsztaty psychologiczne i zajęcia sportowe. Szczególną popularnością cieszą się Ogólnopolskie Spartakiady FAR, które odbywają się co roku w różnych miastach Polski. Biorą w nich udział dzieci, młodzież i dorośli z całego kraju. Dla wielu z nich to pierwsza okazja do sprawdzenia się w rywalizacji sportowej, ale także do integracji i wspólnej zabawy.
Sport w fundacji FAR nie ogranicza się do profesjonalnej rywalizacji. Celem jest przede wszystkim wzmocnienie sprawności fizycznej, rozwój samodzielności oraz budowanie więzi społecznych. Przykładem może być Spartakiada w Spale, która odbywa się cyklicznie i skupia ponad 200 uczestników. Uczestnicy mają okazję wziąć udział w takich konkurencjach jak slalom, łucznictwo, mini‑maraton, gra w boccię czy pchnięcie kulą.
Wydarzenia te nie tylko promują sportowy tryb życia, ale także dają możliwość przeżycia emocji związanych z rywalizacją, sukcesem i wspólnym działaniem.
Bardzo cennym elementem procesu usamodzielniania się osób z niepełnosprawnościami są mieszkania treningowe. Sama miałam okazję być uczestniczką takiego programu w Koninie, gdzie przy wsparciu Fundacji „Podaj Dalej” mogłam zdobyć umiejętności niezbędne do samodzielnego życia. W ramach projektu uczyliśmy się nie tylko podstaw codziennego funkcjonowania, takich jak gotowanie, planowanie budżetu czy sprzątanie, ale także regularnie uczestniczyliśmy w zajęciach sportowych. Było to niezwykle ważne doświadczenie, a sport nie był tam tylko dodatkiem, ale integralną częścią procesu rozwoju osobistego. Pozwalał przełamywać własne ograniczenia, budować pewność siebie i otwierać się na innych ludzi.
W mieszkaniach treningowych każdy dzień był zaplanowany tak, aby wspierać rozwój fizyczny i psychiczny uczestników. Treningi były dostosowane do indywidualnych potrzeb. Nie chodziło o to, by rywalizować z innymi, ale by każdego dnia stawać się lepszą wersją siebie. Spotkania sportowe często kończyły się wspólną integracją, ogniskami, spacerami, rozmowami. Dla wielu z nas były to pierwsze doświadczenia niezależności i wspólnoty. Dziś, patrząc z perspektywy czasu, mogę śmiało powiedzieć, że ten okres życia nauczył mnie więcej niż jakakolwiek szkoła. Dał siłę, motywację i przekonanie, że mimo trudności warto walczyć o swoją przyszłość.
Znaczenie sportu dla osób z niepełnosprawnościami nie ogranicza się jedynie do zdrowia fizycznego. Aktywność fizyczna wpływa również na stan psychiczny, zmniejsza objawy depresji, redukuje stres, a przede wszystkim buduje poczucie własnej wartości. Osoby uczestniczące w zajęciach sportowych częściej angażują się w życie społeczne, mają większe szanse na zatrudnienie i prowadzenie samodzielnego życia. Sport pomaga także zmieniać stereotypy – pokazuje społeczeństwu, że osoby z niepełnosprawnościami są pełnoprawnymi uczestnikami życia społecznego, zdolnymi do wysiłku, poświęcenia i sukcesu.
Warto także zaznaczyć, że coraz więcej instytucji publicznych, szkół i klubów sportowych otwiera się na osoby z niepełnosprawnościami. Powstają nowe boiska dostosowane do potrzeb osób poruszających się na wózkach, pływalnie bez barier architektonicznych, a także programy treningowe prowadzone przez specjalistów. To pokazuje, że zmienia się mentalność i rośnie świadomość społeczna dotycząca potrzeb tej grupy.
Podsumowując, sport osób z niepełnosprawnościami to niezwykle ważna dziedzina, która łączy w sobie elementy rehabilitacji, rozwoju osobistego, integracji i równości. Dzięki takim inicjatywom jak Fundacja FAR, mieszkania treningowe w Koninie czy międzynarodowe olimpiady coraz więcej osób z niepełnosprawnościami ma szansę na aktywne, zdrowe i spełnione życie. Warto wspierać te działania i doceniać ich znaczenie, bo sport to nie tylko medale i rekordy, to przede wszystkim narzędzie zmiany społecznej, budowania godności i szacunku. Ja sama jestem osobą z niepełnosprawnością ruchową, poruszam się na wózku i lubię pływać – pomaga mi to w codziennym funkcjonowaniu i wspiera mnie w byciu samodzielną.
Bibliografia
- Fundacja Aktywnej Rehabilitacji FAR. https://far.org.pl
- Akademia Życia – Fundacja „Podaj Dalej”. Facebook: Akademia Życia i Samodzielności – mieszkania treningowe
- Olimpiady Specjalne Polska. https://olimpiadyspecjalne.pl
- International Paralympic Committee. https://www.paralympic.org
- Deaflympics – International Committee of Sports for the Deaf. https://www.deaflympics.com
- Olimpiady w Koninie – Zajęcia sportowe z MSIT, 2024. https://wielkopolskie-konin.olimpiadyspecjalne.pl
Tekst i foto: Kinga Basiak
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.