BIULETYN INFORMACYJNY OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH
W jasnej sali biurowej wokół stołu zgromadziła się kilkunastoosobowa grupa osób obu płci. Część uczestników stoi a część siedzi na wózkach inwalidzkich. Korzystają z laptopów, tabletów i notatek, które znajdują się na stole przed nimi.

Powiatowe Społeczne Rady ds. Osób Niepełnosprawnych – założenia, rzeczywistość, perspektywy

Społeczne Rady ds. Osób Niepełnosprawnych w powiatach mają wspierać lokalną społeczność i współtworzyć programy działań. Artykuł dra Andrzeja Jurosa pokazuje, jak funkcjonują w praktyce i w jaki sposób mogą wpływać na życie osób z niepełnosprawnością. Tekst powstawał w połowie 2025 roku, został ukończony we wrześniu.

W badaniach z 1993, potwierdzonych w roku 2013, jedynie 3% badanych niepełnosprawnych oceniło wsparcie państwa jako wystarczające dla tej kategorii osób. Dla porównania w 1978 r. taką ocenę wystawiało aż 37% badanych[1].

Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych w latach 1991–2017 (podstawowym wskaźnikiem tych zmian są akty prawa krajowego, w szczególności ustawy) cechuje się[2]:

  • znaczną prywatyzacją zadań publicznych (ale swoistym zaprzeczeniem jest ścisła reglamentacja tworzenia zakładów aktywności zawodowej),
  • fragmentaryzacją działań, co zaprzecza: kompleksowości i indywidualizacji, które są charakterystyczne dla społecznego modelu niepełnosprawności),
  • wciąż słabą artykulacją interesów osób niepełnosprawnych – organizacje społeczne jako instytucje istotne dla zmiany w modelu prowadzonej polityki, a więc charakterystyczne dla funkcjonalnego lub społecznego definiowania problemu niepełnosprawności, są słabe i nie mają silnej lokalnej i krajowej reprezentacji [3],
  • zbyt małym stopniem uczestnictwa w jej realizacji osób z niepełnosprawnością i ich organizacji, a w zbyt dużym uczestnictwem różnych podmiotów mających działać na ich rzecz,
  • niestabilnością prawa (do dzisiaj ponad sto nowelizacji ustawy z 1997)[4],
  • ograniczeniami kompetencji administracji samorządowej w zakresie kreowania polityki (ściśle określone zadania z zakresu ustawy o rehabilitacji) – zatrzymana reforma decentralizująca politykę społeczną względem osób niepełnosprawnych (nie dokonano likwidacji PFRON, co spowodowało brak możliwości efektywnego tworzenia lokalnych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych[5],
  • grą interesów podmiotów zaangażowanych w realizację polityki państwa wobec osób niepełnosprawnych (m.in. jest to widoczne w odniesieniu do PFRON jako podmiot organizujący proces poboru i dystrybucji środków finansowych.

Jednym z lekarstw na ten stan rzeczy, zwłaszcza w społecznościach lokalnych miały być (Społeczne) Rady ds. Osób Niepełnosprawnych zgodnie z ustawą z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, miały być organem opiniodawczo-doradczym w sprawach dotyczących osób niepełnosprawnych. Istotny dla określenia roli tego organu był kontekst, jakim były uchwalenie w 1997 roku przez Sejm Karty Praw Osób Niepełnosprawnych (KPON) oraz wprowadzenie w latach 1998/1999 w Polsce tzw. Programu Czterech Reform, obejmującego reformy administracyjną, oświatową, emerytalną i zdrowotną. KPON stwierdzając, że OzN „mają prawo do niezależnego, samodzielnego i aktywnego życia” wskazało, że uprawnia je do „posiadania samorządnej reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów aktów prawnych dotyczących osób niepełnosprawnych” (9). Tym samym wskazano, że podmiotem, z którym od tego momentu powinny/muszą być konsultowane wszelkie akty prawne dotyczące tych osób są oddolne reprezentacje tego środowiska (w formach: od lokalnego stowarzyszenia, przez np. powiatowe porozumienie takich organizacji, federacje regionalne, aż po krajowe struktury reprezentacyjne).  

Najważniejszą z reform, a co za tym idzie ze zmian, było wprowadzenie trójstopniowej administracji terytorialnej. Mianowicie obok istniejących gmin, powołano do życia dwa wyższe szczeble samorządu terytorialnego: powiaty i województwa. Miały w ramach świadczyć dla społeczeństwa usługi specjalistyczne (gminy: podstawowe). W realizacji tych zadań zakładano ścisłą współpracę z organizacjami pozarządowymi. Przykładowo jednym z dwudziestu dwóch zadań przypisanych powiatom była „Współpraca z organizacjami pozarządowymi”. Między innymi w ramach tej współpracy zakładane było konstytuowanie Rady ds. Osób Niepełnosprawnych (potem zaczęto akcentować, nawet w nazwie, jej społeczny charakter) na organizacjach pozarządowych, a wśród nich zwłaszcza tych, które reprezentują osoby z niepełnosprawnością.

Karta Praw Osób Niepełnosprawnych a Rady ds. Osób Niepełnosprawnych

Próbą przełamania niekorzystnych trendów w kształtowaniu polityki otwartej na osoby z niepełnosprawnością, jakie zaczęły się ujawniać na początku drugiej połowy lat 90., było przyjęcie przez Sejm w 1997 Karty praw osób niepełnosprawnych (KPON). Jednak w przeciwieństwie do swego pierwowzoru, którym był dokument amerykański S.933 – Americans with Disabilities Act of 1990, polski dokument uzyskał jedynie status uchwały, a nie Ustawy i został mocno okrojony. W Stanach Zjednoczonych Americans with Disabilities Act (Karta praw osób niepełnosprawnych) spowodowała radykalną zmianę spojrzenia i traktowania osób niepełnosprawnych. Osoba z niepełnosprawnością stała się podmiotem w życiu publicznym oraz w zakresie świadczonych usług. Usługi te zaczęły być kształtowane z jej perspektywy (person centered planning), co przyczyniło się do radykalnego odejścia od trendu instytucjonalizacyjnego. Kiedy na wniosek środowiska osób z niepełnosprawnością inicjowano w Kongresie prace legislacyjne zmierzające do jej uchwalenia, rywalizujące ze sobą partie ustaliły, że od tego momentu temat osób z niepełnosprawnością nie będzie polem walki politycznej. Jak istotny był to proces i jakie dokonał zmiany niech świadczy to, że stał się wzorem do prac na forum ONZ nad Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych.Niestety w Polsce na skutek słabości rzecznictwa interesów środowiska osób z niepełnosprawnością, głębokich rozłamów w jego szeregach oraz uwikłania w doraźną grę partyjną, analogiczny do amerykańskiego dokument zdegradowano do statusu uchwały, której charakter jest deklaratywny, co sprawia, że ma ona nikły wpływ na kształtowaną politykę (m.in. inne ustawy) i nie niesie sankcji karnych za nie stosowanie jej zapisów. Kartę okrojono do raptem z 4 paragrafów. Realnym jej rezultatem jest doroczne sprawozdanie z jej wykonania składane Sejmowi przez Rządu (§ 3).Pierwotnie KPON miał stać się istotnym aktem prawnym wpływającym na reformy jakie weszły w życie z dniem 1 stycznia 1999 roku. Mianowicie w tym samym 1997 roku uchwalono nową ustawę o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych. Wprowadzała ona mechanizmy partycypacji społecznej w sferze kreowania polityki państwa (Krajowa Rada Konsultacyjna do spraw Osób Niepełnosprawnych), i w jej realizacji poprzez powołanie Rady Nadzorczej PFRON. Partycypacja społeczna na szczeblach powiatu i województwa przybiera postać rad do spraw osób z niepełnosprawnością sytuowanych odpowiednio przy starostach i marszałkach. Rady miały stać się instytucjonalnym mechanizmem artykulacji interesów środowisk osób z niepełnosprawnością. Przepisy Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych[6] szczegółowo określają sposób powołania, zadania oraz finansowanie wojewódzkich[7] oraz powiatowych[8] społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych. Powiatowe rady składają się z 5 osób (wojewódzkie 7), powoływanych spośród przedstawicieli działających na terenie danego powiatu organizacji pozarządowych, fundacji oraz przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego (powiatów i gmin).Szczegółowe zapisy mówiły w Art. 44b, że: Rada jest organem opiniodawczo-doradczym starosty; opiniuje projekty powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych; opiniuje projekty uchwał i zarządzeń organów powiatu w sprawach dotyczących osób niepełnosprawnych; inicjuje działania na rzecz osób niepełnosprawnych; monitoruje realizację zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych i wreszcie może występować do organów powiatu z wnioskami i opiniami w sprawach dotyczących osób niepełnosprawnych. Czyli kompetencje rady miały w wielu aspektach charakter władczy, zarządczy. Przypisano im obok funkcji doradczych również role: aktywną w inicjowaniu działań i wnioskowaniu o takie działania oraz monitorowania realizacji zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej a nie tylko opiniowania projektów uchwał i zarządzeń (sprawdź w aktualnie obowiązujących powiatowych programach na rzecz ON jaka jest rola Rady w jego powstaniu – np. ocena swojej własnego działania na poziomie analizy SWOT, inicjowaniu pewnych działań, monitorowaniu jej realizacji).Natomiast Art. 44c dotyczy powoływania i składu Rady stwierdzał, że w skład Rady wchodzą obok przedstawicieli organizacji pozarządowych działających na terenie powiatu na rzecz osób niepełnosprawnych, jednostek samorządu terytorialnego (w głównej mierze chodziło o gminy), przedstawicieli osób niepełnosprawnych również pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne oraz innych osób, których wiedza i doświadczenie w dziedzinie rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych mogą być przydatne w działalności Rady.Kontekstem zapisów ustanawiających kompetencje rad była wprowadzona z dniem 1 stycznia 1999 roku reforma samorządowa, której jednym z głównych rezultatów miało być powstanie powiatów. Zgodnie z Konstytucyjną zasadą pomocniczości miały one wesprzeć gminy w zakresie działań specjalistycznych oraz pomóc w skoordynowaniu działań, które przekraczają kompetencje gminy, a zabezpieczają podstawowe potrzeby człowieka np. w zakresie ochrony zdrowia, czy też zatrudnienia (istotnym elementem w tych dwu obszarach jest m.in. rehabilitacja medyczna, społeczna i zawodowa). Aby to móc zrealizować jednym z 22 zadań jakie powiat otrzymał do realizacji była współpraca z organizacjami pozarządowymi. Efektem, na który liczono były: poszerzenie pola inicjatyw wspólnotowych, poszerzenie zakresu usług będących rezultatem samopomocy i samoorganizacji społecznej oraz wzmocnienie rzecznictwa interesów społeczeństwa i społeczności lokalnych, zwłaszcza tych, których głos jest słabo słyszalny w debacie publicznej.W zakresie polityki finansowania tej nowej struktury samorządowej jaką stał się powiat miała być z jednej strony decentralizacja wielu obszarów państwa (np. przekazanie oświaty samorządom) oraz docelowo likwidacja tzw. funduszy celowych (które wymykają się kontroli w zakresie nadzoru nad budżetem państwa). W nas interesującym temacie, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych po jego decentralizacji do poziomu województwa (z jednoczesną likwidacją Wojewódzkiego Ośrodka Zatrudnienia i Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych), miał ulec docelowo likwidacji, a jego zadania miały zostać przejęte przez samorządy powiatowe i urzędy marszałkowskie. Niestety ten drugi etap, pomimo deklaracji kolejnych rządów, nie został zrealizowany. Skutkiem jest dublowanie niektórych kompetencji na poziomie wojewódzkim (w ramach urzędu marszałkowskiego i PFRONu) oraz brak autonomii budżetowej samorządu powiatowego w realizowanej polityce zatrudnienia oraz rehabilitacji społecznej i zawodowej osób z niepełnosprawnością. Najlepiej jest to widoczne w zakresie zabezpieczenia finansowego dla realizacji powiatowych zadań jakie mają one do wykonania.Przeprowadzona reforma samorządowa (od 1 stycznia 1999 r.) zostaje powiązana po pierwsze z decentralizacją PFRONu do poziomu wojewódzkiego (w kolejnym kroku w planach była likwidacja PFRONu, którego fundusze miały stać elementem integralnym budżetu samorządu powiatowego).Niestety zaniechanie likwidacji PFRONu (największe partie będąc w opozycji przed każdymi kolejnymi wyborami deklarowały likwidację funduszy celowych, natomiast po objęciu władzy nie podejmowały realnych działań w tym kierunku) spowodowało, że rady, zwłaszcza te na poziomie wojewódzkim i powiatowym nie mają realnego wpływu na kształtowanie i realizowanie polityki społeczno-gospodarczej odnoszącej się do osób z niepełnosprawnością, gdyż ta jest finansowana w znacznej mierze przez PFRON, a ten jest całkowicie niezależny, w sensie decyzyjnym, od władz samorządowych i nie podlega kontroli przez Sejm.

Istotna zmiana z punktu widzenia oceny priorytetów rządu w polityce na rzecz osób niepełnosprawnych było podpisanie przez Polskę w 2006 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Ratyfikacja w 2012 r. przez parlament, w postaci ustawy, Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, wydawała się być impulsem do szybkich zmian prawnych i organizacyjnych sprzyjających upodmiotowieniu osób z niepełnosprawnością. Tak się jednak nie stało. Kolejne trzy lata to niemal całkowita stagnacja we wprowadzaniu w Polsce standardów dostępności w dostępie do wszystkich możliwości jakie gwarantują prawa człowieka i obywatela. Było to podstawowe zadanie wynikające z zapisów ratyfikowanej Konwencji. Wielkość tej zapaści sygnalizowały masowe demonstracje osób niepełnosprawnych w Warszawie w latach 2012–2014[9]. Dopiero po roku 2015 nastąpiła właściwa implementacja Konwencji.

Aktualnie posiadamy stosunkowo dobre ustawodawstwo dotyczące dostępności. Realizowany jest Program Dostępność Plus 2018-2025 (niestety ze stosunkowo słabo uwzględnioną w nim rolą organizacji osób z niepełnosprawnością sprowadzoną do jego promocji i monitorowania). Wprawdzie dobiega końca w swojej dotychczasowej perspektywie czasowej, ale stanowi punkt odniesienia do dyskusji w środowisku nad rolą osób z niepełnosprawnością nad jego przyszłym kształtem i miejscem tych osób oraz ich organizacji w jego realizacji zarówno na poziomie krajowym jak lokalnym.

Te ostatnie ustalenia ustawowe i programowe winny silnie rzutować zarówno na postrzeganie znaczenia powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych przez władze lokalne, ale także na ich funkcjonowanie, sposób ich zarządzania i rolę w kształtowaniu ich programów działania przez organizacje osób z niepełnosprawnością.

PSRdsON i jego rola w kształtowaniu powiatowych programach działań na rzecz osób niepełnosprawnych

Powiat ma między innymi obowiązek opracowywania i realizacji powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych (PPDznrON). Program ten powinien dotyczyć: rehabilitacji społecznej, rehabilitacji zawodowej i zatrudniania oraz przestrzegania praw osób z niepełnosprawnościami. Jest to narzędzie planowania powiatowych działań wpierających osoby z niepełnosprawnościami. Wymagane jest by był zgodny z powiatową strategią rozwiązywania problemów społecznych. Sam program powinien być opracowywany we współpracy z lokalną administracją gminną, instytucjami, które na tym terenie działają na rzecz niepełnosprawnych oraz organizacjami pozarządowymi. Kluczowa dla jego powodzenia jest dobra diagnoza społeczna, identyfikacja potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Rezultatem działań powiatowego partnerstwa w tym zakresie winien być program z planem działania na rzecz osób z niepełnosprawnością. Szczegółowość harmonogramu działań oraz wysokość środków finansowych niezbędnych do jego realizacji, z rolami przypisanymi partnerom decyduje o jego skuteczności. Starosta powinien corocznie przedkładać sprawozdanie z realizacji programu.Wydaje się, że PSRdsON, jeśli ma odgrywać jakąkolwiek znaczącą rolę w powiatach, winna swój status budować raz na mandacie uzyskanym od środowiska OzN, dwa na swoim realnym wpływie na kształtowaniu i monitorowaniu powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych. Swoją kadencję powinna ona rozpoczynać od oceny zastanego PPDznrON, a w dalszym swym funkcjonowaniu opiniując przygotowane doroczne i finalne sprawozdanie starosty z jego realizacji. Poniższa tabela (Tabela 1) przedstawia PSRdsON w poszczególnych powiatach, ich skład wraz z narzędziami internetowymi kontaktowania ze społecznością oraz ich rolę perspektywie powiatowych programach działań na rzecz osób niepełnosprawnych.Większość powiatów województwa lubelskiego charakteryzuje fakt pozytywny, że w składzie PSRds.ON mają one 4 przedstawicieli organizacji pozarządowych na ustawowy zapis o 5 członkach (10 powiatów). Liczba przedstawicieli organizacji pozarządowych wacha się od 0 do 5. W pozostałych powiatach liczba reprezentantów organizacji społecznych jest niższa: 3 w 7 powiatach, 2 w 3 powiatach, w jednym powiecie 1 członek. Jest także powiat, w którym wszyscy członkowie są bądź pracownikami administracji, bądź instytucji od administracji samorządowej zależnych.Składy rad są pięcioosobowe. Ale już do rzadkości należy przedstawienie sposobu jej wyłonienia oraz tego jaką organizację/instytucję reprezentuje. Trudno jest z podanych danych o tych osobach określić ich stopień zależności od władz powiatowych (zatrudnienie w administracji samorządowej, lub w instytucjach zależnych od starostwa). O aktywności i swoistej autonomii rady świadczą przypisane im narzędzia internetowe kontaktowania się ze społecznością lokalną. Negatywnie o ich aktywności świadczy brak własnej strony internetowej lub zakładki z wyszczególnionymi uchwałami, sprawozdaniami z działalności. Obraz medialny jest wizerunkowo bardzo zły. Jedynie 6 rad posiada swoją własną stronę, ale nawet w tym wypadku mamy do czynienia z takimi radami, które ostatnie wpisy na tych stronach mają dokonane w roku 2020. Jedynie dwa powiaty mają wpisy dotyczące ich aktywności zaktualizowane w roku bieżącym, czyli 2025. Jedna z rad pokusiła się na komunikowanie poprzez facebook, niestety ostatni wpis dotyczy roku 2018. Wśród 24 powiatów jedynie w trzech przypadkach udało się znaleźć sprawozdanie z działalności rady za poprzedni rok, a w jednym przypadku zamieszczona została treść podjętych uchwał. Wszystko to nie świadczy dobrze o statusie rad w lokalnej polityce samorządowej. Na tym statusie winno zależeć władzom samorządowym. Ten urzędniczy charakter rad, zależność od urzędu znajduje swój wyraz w tym np. że tylko 3 rady posiadają mail przynależny PSRds.ON (pozostałe podane maile są mailami konkretnych urzędników samorządowych)[10].

Tabela 1. Charakterystyka PSRdsON w poszczególnych powiatach województwa lubelskiego, ich skład wraz z narzędziami internetowymi kontaktowania ze społecznością oraz ich status na tle powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych

Download

Niestety władze powiatowe choć najczęściej dostrzegają znaczenie polityczne i administracyjne działań na rzecz osób z niepełnosprawnością (decentralizacja polityczna i administracyjna jest faktem) to jednak w kategoriach ekonomicznych/finansowych nie dostrzegają instrumentów, które mogłyby wskazywać możliwości realizowania własnej polityki (PPDznrON)(decentralizacja w tym zakresie zatrzymała się na poziomie województwa (monopol finansowania z poziomu województwa poprzez środki PFRON).

Jeśli chodzi o ocenę roli PSRds.ON w powiatowych programach działań na rzecz osób niepełnosprawnych to omawianie należy rozpocząć od tego czy powiat w ogóle posiada aktualny program. Choć wszystkie powiaty spełniają to kryterium formalne to jednak analiza merytoryczna programów budzi zastrzeżenia. Przykładowo, jeśli weźmiemy pod uwagę takie kryterium jak odniesienie do Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych, Ustawy o dostępności, czy wreszcie krajowej Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami, to choć same terminy się pojawiają z trudem można w samym dokumencie odnaleźć mechanizmy projektowania uniwersalnego i podmiotową rolę samych osób z niepełnosprawnością w przygotowaniu programu.

Choć zdarza się, że projekt programu został pozytywnie zaopiniowany przez Powiatową Społeczną Radę do Spraw Osób Niepełnosprawnych, to jednak, gdy przeanalizujemy konkretny program trudno jest odnaleźć aktywną rolę PSRdsON w jego powstaniu, a także w jego realizacji. Szczególne znaczenie rady winno np. być uwzględnione w monitorowaniu realizacji programu np. opiniowanie dorocznych sprawozdań z jego realizacji. W tym ostatnim przypadku do rzadkości należy zapis w programie: „Sprawozdanie z realizacji Programu co roku będzie ocenione przez Powiatową Społeczną Radę ds. Osób Niepełnosprawnych i zamieszczone na stronie internetowej PCPR” (przykładowo, w konkretnym Programie na lata 2022-2026 zadeklarowano, że co roku będzie na stronie MCPR publikowane „Sprawozdanie z realizacji Programu” – niestety ostatnie sprawozdanie dotyczyło poprzedniego Programu, który skończył się w roku 2021).

Analizując rolę PSRdsON w programach działań na rzecz osób niepełnosprawnych, aż w połowie przypadków nie odnotowano żadnej roli, która zostałaby im przypisana. W kolejnych 6 powiatach rola jest znikoma – można ogólnie powiedzieć, że dostrzeżono ich istnienie. Zaś w 5 powiatach (w tym dwu grodzkich) rola ta jest umiarkowana. Jedynie w jednym przypadku zakres zadań i rola PSRdsON jest znacząca (powiat janowski).

Osoba z niepełnosprawnością i jej wspólnota, wraz z organizacjami, która ją reprezentuje, mają być rzecznikami swoich interesów na etapie, kiedy program na ich rzecz jest tworzony. Na etapie realizacji programu to właśnie to środowisko ma programem kierować, kontrolować go i w zasadniczym stopniu być jego realizatorem. Dopiero taki program stwarza możliwość aktywnego zaangażowania środowiska osób z niepełnosprawnością. Tak tworzony program z jednej strony jest podstawową ofertą (darem) społeczności lokalnej dla wspólnoty osób z niepełnosprawnością, z drugiej zakłada aktywne uczestnictwo samych osób z niepełnosprawnością w życiu społecznym i zawodowym lokalnej społeczności. Kształtowana jest nie tylko wspólnota (społeczność lokalna), ale w jakimś stopniu także pojedyncza osoba z niepełnosprawnością, umocniona w swej podmiotowości wyrażającej się w, kierowaniu, kontrolowaniu i realizowaniu całościowego planu swojego życia[11].

Aktualnie jednym z podstawowych zadań w ramach obowiązku posiadania programu, jest wdrażanie w życie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. Głoszenie tej wiedzy powinno dokonywać się podczas otwartego forum lokalnego na rzecz osób z niepełnosprawnością, które ma szansę stać się newralgicznym momentem wzrostu wspólnoty między osobami z niepełnosprawnością jak również wspólnoty szerszej społeczności lokalnej z nimi.

Takie przyjęcie i potraktowanie programu oznacza przede wszystkim poczucie się jego pierwszym adresatem, pierwszym, który powinien pozwolić, by on go w jakiś sposób zaczął kształtować, a także przyjąć całą jego siłę sprawczą, wręcz dać się przez ten program poprowadzić. Znaczy być pierwszym, który będzie próbował wniknąć w jego istotę i bogactwa, pierwszym, który będzie się starał wpisać go we własny życiorys, urzeczywistnić we własnych działaniach te jego elementy, które przyczynią się do rozwoju siebie samego jak i szerszej wspólnoty. Osoba z niepełnosprawnością może głosić innym tylko te elementy programu, które wcześniej sam sobie przyswoił (będąc jego współtwórcą), pozwalając podstawowym jego założeniom wybrzmieć w sobie i doprowadzić do przemiany w swoim własnym wnętrzu sprawiającej, że znajdzie to odzwierciedlenie w działaniu i w oddziaływaniu słowem i czynami na tych, którym program ma służyć.

Tylko wówczas program jest punktem odniesienia, początkiem i centrum formacji, punktem bazowym dla podejmowanych zarówno indywidualnych jak i zbiorowych inicjatyw i działań, ale również punktem otwierającym drogi i rozszerzającym horyzonty, ku którym powinienem się kierować. Tylko wówczas rola formacyjna staje się ciągła, pobudzana przez program, dopełniana własnymi inicjatywami i przedsiębiorczością, prowadzona w sposób ciągły.

Natomiast program stworzony instytucjonalnie (przez urzędnika, często zamawiany w instytucji zewnętrznej), dla formalności, wyciągany w momencie kontroli lub sprawozdawczości, jest niezdolny oddziałać na środowisko osób z niepełnosprawnością, pobudzić je do aktywności i przemówić i zmotywować indywidualne osoby z niepełnosprawnością do kształtowania i planowania swojego życia.

Dosyć brutalnym sprawdzianem aktualności programu jest odwołanie się w nim do Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, nawet tylko w kategoriach, że on istnieje. Niestety jedynie dziesięć z 24 powiatów takie coś uczyniło. Jeszcze gorzej jest jeśli szukamy w tych dokumentach prób wdrożenia modelu społecznego (aktywne wdrażanie Konwencji), czyli postawienia osoby z niepełnosprawnością jako głównego podmiotu (a nie obiektu oddziaływań) realizującej program (współtwórca, współrealizator). Niestety potwierdza to nieskuteczność/fasadowość PSRdsON, bo albo nie pamięta się o nich w procesie tworzenia programu (połowa powiatów), albo one same nie miały wpływu na kształt programu. Nawet jeśli program powstał przed wybraną na daną kadencję radą, to jeśli program jest nieaktualny, wadliwy, brak jest sprawozdań z jego realizacji rada winna zająć stanowisko w tym względzie. Niestety żadnego takiego stanowiska nie można znaleźć.

Rola PSRdsON w kształtowaniu polityki dostępności w infrastrukturze powiatowej

Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2022 r. poz. 2240, z 2024 r. poz. 731, dalej: UZD), podmioty publiczne, wymienione w art. 3 UZD, zobowiązane są do raportowania o stanie zapewniania dostępności raz na 4 lata. Pierwszy raz ten proces został przeprowadzony w roku 2021. Aktualny raport o stanie zapewniania dostępności podmiotu publicznego należało złożyć wg. stanu na dzień 1 stycznia 2025 r. w terminie od 2 stycznia 2025 r. do 31 marca 2025 r.[12] Podmioty publiczne miały możliwość pobrania wypełnionego w PS GUS formularza w postaci PDF. Stworzono także dostępną formę wydruku danych ujętych w formularzu, dzięki której z treścią raportu po jego umieszczeniu w BIP mogły zapoznać się osoby ze szczególnymi potrzebami. Obowiązek umieszczenia raportu w BIP lub na stronie internetowej podmiotu publicznego wynika z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.Działania te mają na celu monitorowanie spełniania przez podmioty publiczne minimalnych wymogów w zakresie dostępności architektonicznej, cyfrowej i informacyjno-komunikacyjnej, ujętych w art. 6 UZD oraz dostępu alternatywnego w oparciu art. 7 UZD. W roku 2021 wśród „najbardziej ‘dostępnych’ powiatów” (37 o wskaźniku dostępności 0,50 i więcej) na miejscu 26 uplasowało się m. Chełm, 27. powiat chełmski, 28. powiat świdnicki (s. 55)[13]. Niestety sam Raport o stanie zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami przez podmioty publiczne w Polsce według stanu na 1 stycznia 2021 r. nie wzmiankuje w ogóle o roli RdsON w procesie monitorowania dostępności.Aktualnie, po uchwaleniu zarówno ustaw dotyczących dostępności, jak i strategii ich wdrażania, kwestia dostępności winna być jednym z kluczowych odniesień funkcjonowania PSRdsON. Kwestia ta powinna być widoczna zarówno w ich działaniu (sprawozdania, uchwały), jak i w działaniach władz powiatu (rada powiaty, starosta, koordynatorzy dostępności, dokumenty strategiczne i programy). Niestety tak w przeważającej liczbie powiatów tak nie jest. Przykładowo ogólnopolska strategia wdrażania polityki „dostępności” nakłada w całej przestrzeni publicznej wymóg respektowania uregulowań prawnych w tym zakresie, jak również prowadzenia w tym względzie polityki informacyjnej i sprawozdawczej. Efekt to częste realizowanie polityki dostępności fasadowo: „bo tak trzeba, takie są wymogi”. „Koordynację” dostępności dopiszmy do zadań jakiejś osoby”. Zdarza się cyniczne podejście: „Skoro i tak muszą to robić, jeśli trzeba wydać pieniądze, to dlaczego urzędnicy i pracownicy nie mają mieć lepszych warunków pracy”.Kolejna tabela (Tabela 2), unaocznia słabość polityki dostępności na poziomie lokalnym. Wydawałoby się, że Koordynatorzy dostępności powinni współpracować z PSRdsON, że temat dostępności powinien być ważnym zagadnieniem w funkcjonowaniu rad. Nic takiego nie ma miejsca. Konwencja o Prawach osób niepełnosprawnych oraz będąca jego emanacją ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. 2020 poz. 1062) jest generalnie nieobecna w powiatowych programach działań na rzecz osób niepełnosprawnych województwa lubelskiego.

Tabela 2. Odniesienia do PSRdsON w obowiązkowych dokumentach dotyczące dostępności na stronach UM lub starostwa

Download
W zakładkach dotyczących dostępności bądź jest całkowicie brak informacji o koordynatorze dostępności, bądź jest podana informacja typu: „Wszystkie problemy z dostępnością cyfrową tej strony internetowej możesz zgłosić do …… — mailowo …… lub telefonicznie ……”. Jednak w wielu przypadkach dane kontaktowe to … ogólnie dostępny telefon i mail do sekretariatu starostwa.Widoczny jest brak powiązania działań związanych z dostępnością z działaniem PSRds.ON. Same PSRds.ON nie dostrzegają konieczności wpływania na tą politykę – nie znalazłem w żadnym z 24 powiatowych „Raportów o stanie zapewniania dostępności 2025” informacji, która by wskazywała na złożenie przez PSRds.ON wniosku złożonego do koordynatora dostępności (Dział 5. Czy w okresie sprawozdawczym podmiot otrzymał wniosek/żądanie zapewnienia dostępności oraz postępowanie skargowe?). Brak jest również odniesień autorów sprawozdań mówiących o realizacji polityki dostępności w ścisłej współpracy z PSRdsON.Na istotne pytanie do raportu rozpoczynające jego 5 dział „Czy w okresie sprawozdawczym, to jest od dwudziestego września dwa tysiące dwudziestego pierwszego roku do pierwszego stycznia dwa tysiące dwudziestego piątego roku podmiot otrzymał wniosek o zapewnienie dostępności architektonicznej i/lub informacyjno-komunikacyjnej?” najczęstsza odpowiedź brzmi: NIE (konsekwencją jest, że wszystkie pozostałe pytania są na NIE. Można się zastanawiać, czy świadczy to: o doskonałej dostępności; czy też brak jest jakiejkolwiek działalności na terenie powiatu, która przyczyniałaby się do aktywnego kształtowania dostępności przez same osoby z niepełnosprawnością (np. poprzez aktywne włączenie w ten proces PSRdsON). Pośrednio może to świadczy o tym, że PSRdsON nie są w ten proces angażowane, zarówno przez koordynatora dostępności, administrację, ale także przez samo środowisko osób z niepełnosprawnością. Potwierdzeniem niedostrzegania podmiotowej roli samych osób z niepełnosprawnością jak i PSRdsON, jest sytuacja wprawdzie odosobniona podjęcia uchwały przez zarząd jednego z powiatów dotycząca wyznaczenia zespołu ds. zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w tymże powiecie. Niestety zapomniano w tej uchwale o przedstawicielu osób z niepełnosprawnością, przedstawicielu organizacji, które skupiają te osoby, czy wreszcie włączenia PSRdsON. Świadczy to dobitnie o fasadowości całego programu dostępności (złośliwi mówią, że jest to sposób polepszenia warunków pracy administracji oraz zarządzających i pracujących w prowadzonych przez samorząd instytucjach.W innym powiecie deklaracja dostępności strony głównej starostwa jest umieszczona w formie zakładki, ale gdy do niej zaglądniemy[14], okaże się, że zostaliśmy przekierowani na stronę rządową (gov.pl), a gdy ją przeczytamy, a zwłaszcza zajrzymy do raportu audytu wykonanego przez rządowy Zespół Zapewnienia Jakości Procesów IT COI w formie analizy eksperckiej, przeczytamy: „w chwili ukończenia audytu tj. na dzień 08.05.2025, strona nie spełniała większości wymagań wymienionym w załączniku do ustawy”. Oznacza to, że wykonano do tego okresu dwa raporty (2021, 2025) o stanie zapewniania dostępności podmiotu publicznego (a nie konkretnej strony internetowej), raporty, które z zasady powinny podlegać kontroli w sprawozdawczości, i … nic to nie spowodowało w funkcjonowaniu obu podmiotów, w tym przypadku Rządu RP i starostwa. Natomiast co oznacza umieszczenie takiej zakładki przez organ administracji lokalnej trudno jednoznacznie wyrokować. Jednak dla dwóch tematów, dostępności i funkcjonowania powiatowych społecznych rad ds. osób niepełnosprawnych oznacza to, że system nie funkcjonuje. Samorząd swoją deklarację dostępności sporządził 30.11.2021 r. stwierdzając, że: „Deklarację sporządzono na podstawie samooceny przeprowadzonej przez podmiot publiczny” oraz „Strona internetowa jest częściowo zgodna z ustawą z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej …”. Oznacza to, że koordynator dostępności od tego czasu nie zwrócił uwagi na niespójność obu deklaracji. Nie uczynił tego również w trakcie przygotowywania ostatniego raportu. Raport za 2025 rok również wskazuje na to, że samo środowisko osób z niepełnosprawnością (w tym PSRdsON) nie interweniowało u koordynatora ds. dostępności. Plan działania na rzecz poprawy zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami dla Starostwa Powiatowego w Kraśniku (2023-2026) także nie zawiera mówi o powołaniu zespołu do spraw zapewnienia dostępności, ale w zakładce koordynatora brak jakiejkolwiek wzmianki o jego powołaniu, składzie. Co gorsza, niektóre powiaty nie zamieszczają informacji o stanowisku koordynatora ds. dostępności (np. powiaty: lubartowski).Niektóre z samorządów korzystają dla swych stron BIP z portalu stworzonego przez Lubelski Urząd Marszałkowski. Matryca daje możliwość korzystania z zakładki: „Informacje dla osób z niepełnosprawnościami”. Niestety w zdecydowanej większości jest ona pusta (janowski).Tylko w jednym przypadku (powiat rycki) w zatwierdzonym przez starostę „Planie działania zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w Starostwie Powiatowym w Rykach w roku 2024” (podobnie w planie na rok 2023) koordynator przewidział „Analizę i monitorowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi wspierającymi prawa osób ze szczególnymi potrzebami, w szczególności w zakresie zapewnienia dostępności”. Niestety i to nie jest jeszcze współdziałaniem koordynatora w procesie kształtowania dostępności. Przewidział w ramach tych działań „Analiza zgłaszanych wniosków” przez te organizacje. Niestety w swoim Raporcie w roku 2025 zapisał „NIE” w odpowiedzi na pytanie ankiety „Czy w okresie sprawozdawczym podmiot otrzymał wniosek/żądanie zapewnienia dostępności oraz postępowanie skargowe?”. Pokazuje to skutki pasywnej postawy koordynatora w całym procesie. Pozytywem jest to, że umieścił plany w zakładce „Informacje dla osób z niepełnosprawnościami”. Niestety, jeśli są to dwie, jedyne informacje Starostwa dla osób z niepełnosprawnością, to trudno przypuszczać, że ktoś w tej zakładce szuka informacji. Pytanie zasadnicze: Czy organizacje pozarządowe zostały poinformowane o tym planie przez koordynatora.W powiecie świdnickim w planie działań spotykamy się z pozytywnym aspektem. Mianowicie koordynator monitoruje „Zapewnienie dostępności zadań finansowanych/dofinansowywanych na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Mianowicie dba o „Wprowadzanie odpowiednich zapisów w regulaminie udzielania zamówień publicznych oraz stosowania zapisów regulaminu, dotyczących zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami w zakresie zadań finansowanych ze środków publicznych z uwzględnieniem minimalnych wymagań, o których mowa w ustawie o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami”. Jest to jeden z pozytywny rezultatów Monitoringu.Niestety są i takie powiaty (włodawski), w których raportów dostępności nie można znaleźć, albo jest tylko jeden za 2021 lub 2025 rok, raportu nie można znaleźć przez wyszukiwarkę, a faktycznie został opublikowany np. w zakładce „Obsługa osób niepełnosprawnych”. Niestety i tu brak jest aktualnego raportu z roku 2025. Brak również planu działania. Chociaż w tym samym miejscu pojawia się plik „Koordynator i Zespół do Spraw Dostępności osób ze szczególnymi potrzebami”, co mogłoby być pozytywnym zaskoczeniem, niestety dokument ten jest z 2020 roku, a przy braku aktualnego raportu z roku 2025 i Deklaracji dostępności, której „Data ostatniej istotnej aktualizacji to 2020-09-21 wskazuje, że zadanie dotyczące dostępności jest nierealizowane, wskazuje, że i te informacje są nieaktualne.Trzykrotnie w dokumentach dotyczących dostępności pojawiła się przy okazji opublikowania dokumentu „Plan …” informacja o współpracy koordynatora dostępności z Zespołem roboczym ds. dostępności. Tylko w jednym przypadku można było zapoznać się z jego składem osobowym, ale i tak w jego składzie nie było przedstawiciela PSRdsON, a nawet przedstawiciela jakiejś organizacji pozarządowej reprezentującej osoby z niepełnosprawnością.Jeszcze inna praktyka, ta już na poziomie powiatów grodzkich (Miasto Lublin), wskazuje, że w samej Deklaracji możemy mieć zapewnienia, że jej aktualizacja jest bardzo świeża „Data ostatniego przeglądu deklaracji: 24 marca 2025 roku.”. Jednak, gdy czytając „Deklarację sporządziliśmy na podstawie badania przeprowadzonego przez Firmę …… Wyniki badania przedstawia Raport z audytu (pdf 195KB)” zaglądamy do tego Raportu, czytamy, że został sporządzony w roku 2020. Przy dzisiejsze szybkości zmian, ocena w dużej mierze jest już nieadekwatna do dzisiejszego stanu, a jeśli jest to wskazuje to na brak działań modernizacyjnych. Brak odniesień do PSRdsON w Deklaracjach dostępności, Raportach, Planach działań na rzecz dostępności nie jest już zaskoczeniem. Gdy bowiem patrzymy na główne menu BIP Miasta Lublin, obok wyszczególnionych Rady Miasta, Młodzieżowej Rady Miasta, czy wreszcie Rad dzielnic nie mamy wyodrębnionej SRdsON.W „Planie działania na rzecz poprawy zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami na lata 2022 – 2025 Urzędu Miasta Lublin i jednostek organizacyjnych miasta Lublin” pojawia się „Współpraca z organizacjami działającymi na rzecz środowiska osób niepełnosprawnych”. Za realizację tego zadania są odpowiedzialni Koordynator i Zespół zadaniowy do spraw dostępności Urzędu Miasta Lublin i jednostek organizacyjnych miasta Lublin. Działanie to ma charakter ciągły. Niestety brak jest jakiejkolwiek informacji o wynikach tych prac[15].Na podstawie art. 14 w związku z art. 6 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2019 r. poz. 1696, z późn. zm.) ustala się plan działania na rzecz poprawy zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.Jedynie nieliczne starostwa informują na stronie głównej o „Przygotowaniu deklaracji dostępności i jej aktualizacji” (przykład pozytywny: powiat hrubieszowski: Data sporządzenia deklaracji: 31 marca 2021 roku; Data ostatniego przeglądu deklaracji: 27 marca 2025 roku; Deklarację sporządziliśmy na podstawie badania przeprowadzonego przez CBI24 Sp. z o.o. Wyniki badania przedstawia … [tutaj link: Streszczenie raportu z audytu [95 kb, PDF)]. I choć potem można w większości odnaleźć ten/te raport/y na stronie BIP, nastręcza to w większości przypadków trudności. Najczęściej na planie organizacyjnym urzędu (na stronie BIP) brak jest stanowiska Koordynator dostępności”, choć wyszczególnia się stanowisko np. „Powiatowy Rzecznik Konsumentów”.Za pozytyw należy uznać czasem zamieszczaną w deklaracji dostępności informację, że: „W 2018 roku w ramach projektu „Lubelskie Gwarancje na START – monitoring jednostek administracji publicznej w województwie lubelskim pod kątem dostosowania do postanowień Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych” współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Związek Stowarzyszeń Forum Lubelskich Organizacji Pozarządowych w partnerstwie z Fundacją Wolności oraz Lubelskim Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki przeprowadzili monitoring wdrażania postanowień Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych w Powiecie Chełmskim”. Niestety rzadko przekłada się to na potraktowanie osób z niepełnosprawnością i ich organizacji społecznych (w tym PSRdsON) jako głównych podmiotów w realizacji lokalnej polityki gospodarczej i społecznej powiatu. Odzwierciedlają to powiatowe wskaźniki aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnością (powiatowe urzędy pracy) oraz powiatowe wskaźniki aktywności społecznej (powiatowe centra pomocy rodzinie oraz powiatowe programy współpracy z organizacjami pozarządowymi). Ale jest to temat do dalszych analiz.

Powiatowe Społeczne Rady do spraw Osób Niepełnosprawnych a organizacje osób z niepełnosprawnością i działających na ich rzecz

Zasadniczą intencją jaka przyświecała pomysłodawcom wpisania do ustawy zapisu o PSRds.ON było stworzenie ciała, które byłoby gremium reprezentującym organizacje osób z niepełnosprawnością wobec partnera samorządowego, który w nowej strukturze samorządów miał być odpowiedzialny za prowadzenie polityki dotyczącej tego środowiska i wynikających z niej zadań. Jeśli przyjrzymy się statystykom dotyczącym segmentu organizacji skupiających osoby z niepełnosprawnością i działających na ich rzecz (Tabela 3), to zauważymy, że jest ich w tak dużym województwie niewiele, a wśród tych które są ponad połowę jest zlokalizowanych w dużych miastach (np. Lublin – 176, Zamość – 31). Jeśli spojrzymy na zdolność do federalizowania się, czyli umiejętności współdziałania z innymi organizacjami, w szerszym zakresie, na wyższym poziomie, to niestety organizacji należących do LFOON SW jest jedynie 46 (czyli niewiele ponad 10%), z czego 26 zlokalizowanych jest w Lublinie. Dodatkowo jeśli 9 powiatów na 24 nie ma w tej strukturze swojego przedstawiciela, a powiatów (poza miastem Lublinem) z których jest więcej niż jedna organizacja w LFOON jest jedynie 5, to jasnym jest, że osoby z niepełnosprawnością w obszarach wiejskich, a taka jest specyfika województwa lubelskiego, w większości nie mają szansy zafunkcjonować w tzw. strukturach wzajemnego wsparcia, nie są zdolne do skutecznego wpływania na swoje władze w zakresie egzekwowania swoich praw, które wynikają m.in. z ONZetowskiej Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, która została ratyfikowana przez Polskę. Rezultat takiej słabości dobrze obrazuje to następująca zależność: z ośmiu powiatów, które nie mają aktualnego powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych, aż w pięciu nie ma organizacji, która byłaby członkiem LFOON.

Odmienna sytuacja miała miejsce w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych. Mianowicie podsektor organizacji skupiających osoby z niepełnosprawnością i chorych oraz organizacji te osoby wspierających był najszybciej rozwijający i najliczniejszy (pokazywały to badania prowadzone przez KLON/JAWOR i Sieć Wspierania Organizacji Pozarządowych SPLOT). Co się w międzyczasie działo próbował wyjaśniać w roku 2020 Tomasz Masłyk, w artykule Bariery i korzyści: osoby z niepełnosprawnościami w organizacjach trzeciego sektora. Jakościowa ilustracja empiryczna[16].
Tekst jest jednym z nielicznych, jaki ukazał się na łamach Kwartalnik „Trzeci Sektor” po 2016. Podejmuje ważne zagadnienie barier i korzyści jakie osoby z niepełnosprawnościami mają z uczestnictwa/partycypacji społecznej w organizacjach trzeciego sektora. Autor właściwie wymienia poziomy tego uczestnictwa: „grupy samopomocowe, organizacje osób niepełnosprawnych oraz federacje organizacji osób niepełnosprawnych (Geiser, Ziegler, Zurmühl 2011, s. 13)”. Dalej, kiedy próbuje wyjaśnić nikły stopień tej partycypacji, niestety jest gorzej. Zafałszowaniem jest twierdzenie, za jakąś wydumaną opinią Piotra Sztompki z roku 1992, że za niski poziom aktywności obywatelskiej odpowiada „’ciężar historii’ pod postacią barier związanych z własnym dziedzictwem dziejowym i tradycją historyczną”. Przykładowo przed zaborami byliśmy liderami w zakresie rozwoju tzw. „szpitalnictwa”, w okresie zaborów podejmowaliśmy szereg inicjatyw samoorganizacyjnych (praktycznie w każdym z zaborów), a w II RP byliśmy w świecie prekursorami pomocy społecznej. Której poziom organizacji był jednym z głównych czynników, który przyczynił się do zwalczenia gruźlicy i alkoholizmu. A skuteczność ustawy o pomocy społecznej dobitnie potwierdza to, że z niewielkimi zmianami obowiązywała ona od lat 20. XX w. do 1990. A jeśli oceniać obecny system pomocy społecznej to w znacznej mierze bazował on na wcześniejszej bazie organizacyjnej.

Tabela 3. Charakterystyka organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnością w poszczególnych powiatach i ich przynależność do LFOON SW

Download

Jak jednak z poprzednich tabel wynika zarówno samorząd nie potrafi tworzyć polityki opartej na organizacjach społecznych działających na rzecz osób z niepełnosprawnością, ale i same organizacje ze swymi usługami nie tworzą dzisiaj skutecznych reprezentacji, które poprzez działania wspólonototwórcze mogłyby tworzyć skuteczne struktury rzecznictwa interesów swoich i lokalnej społeczności (czyli tego co jest dobrem wspólnym).

W tym miejscu nie chcę jeszcze raz podejmować wyjaśniania przyczyn tego stanu rzeczy jakie leżą po stronie samorządu powiatowego (generalnie nie posiada autonomii finansowej do kształtowania tego obszaru polityki, a jeśli tak to realizuje tylko te zadania, do których jest zobligowany i które na niego narzucono). Ciekawsze jest podjęcie refleksji nad przyczynami jakie leżą po stronie organizacji i samego środowiska osób z niepełnosprawnością. Jest to wyzwanie dla tego środowiska i to ono musi podjąć taką dyskusję. W tym miejscu można jedynie wskazać na symptomy i objawy (czyli de facto skutki). Jednym z głównych jest brak konsolidacji środowiska, począwszy od poziomu lokalnego, po poziom wojewódzki i krajowy – skutek brak silnej reprezentacji, zdolnej uczestniczyć na zasadach partnerstwa w kształtowaniu polityki, bycia silnym rzecznikiem interesów OzN. Oznacza to, w większości przypadków, brak szans na współdziałanie w realizacji szerszych wojewódzkich, regionalnych, czy też tzw. problemowych strategii.

Tytułem zakończenia

PSRdsON począwszy od braku rzetelnej i łatwo dostępnej informacji o nich na stronach internetowych, przez brak włączenia ich w tak kluczową kwestię jak kształtowanie dostępności przestrzeni publicznej, po bierną rolę w tworzenie lokalnych programów, nie powinny podlegać np. standaryzacji ich działań (czy to odgórnej, czy też oddolnej). To ich nie uzdrowi[17]. Rady powinny zgodnie z Karta Praw Osób Niepełnosprawnych pkt 9. „posiadania samorządnej reprezentacji swego środowiska oraz do konsultowania z nim wszelkich projektów aktów prawnych dotyczących osób niepełnosprawnych” być formowane w jej składzie przez „samorządną reprezentację” – Taką samorządną reprezentacją jest w województwie LFOON! I jest to chyba jedyna reprezentacja? Ale aż w 9 powiatach nie ma żadnej organizacji, która należy do LFOON. Nie jest też jasne w ilu radach pozostałych 15 powiatów są członkowie LFOON.Przykładowy zestaw standardów, wypracowanych w województwie śląskim porządkuje nam dosyć dobrze ogólnie znane z zarządzania zasady funkcjonowania[18]. Wprawdzie odnosi je do konkretnych rad i z nimi konsultuje (bazuje na badaniu). Standardy te w dalszej części informują jak winna wyglądać komunikacja wewnętrzna oraz współpraca rady z władzą uchwałodawczą i wykonawczą, uczula na dobrą promocję rady i jej komunikację z podmiotami zewnętrznymi. I znów są to informacje w zarządzaniu ogólnie znane, jedynie dostosowane do istniejących rad, których kondycja – jak potwierdza potrzeba takiego projektu – jest zła. Natomiast kontekst działania, czyli krajowa i lokalna polityka społeczna oraz polityka gospodarcza domagają się silnego i skutecznego rzecznictwa interesów.Osoby z niepełnosprawnością to członkowie co czwartego gospodarstwa domowego w Polsce. Z punktu widzenia perspektywy społeczności lokalnej nie jest to więc grupa osób wobec której są konieczne jakieś działania szczególne. Nie jest konieczne tworzenie jakichś wyodrębnionych instytucji (segregacyjnych). Nie jest konieczne tworzenie funduszy celowych (zob. PEFRON), które przez zdrowy segment są traktowane jako podatek hamujący przejście z mikro przedsiębiorczości, w małą i średnią. Skutek to jeden z najgorszych wskaźników aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnością w UE.Aktualnie konieczne jest rozszerzenie pola do samoorganizacji społecznej, której osoby z niepełnosprawnością i ich najbliżsi mają być jednymi z kluczowych aktorów na scenie społecznej, zarówno w społeczności lokalnej jak i w skali ogólnopolskiej (członkowie co czwartego gospodarstwa domowego). Osoby z niepełnosprawnością domagają się posiadania skutecznego rzecznictwa interesów, którego same mają być głównym sprawcą i realizatorem. Jak z ukazanych w tym artykule analiz wynika, same osoby z niepełnosprawnością w nikłym stopniu samoorganizują się w swoich organizacjach, a ich organizacje są słabo sfederalizowane. W konsekwencji, interesujące nas w tym artykule PSRdsON nie mają silnego mandatu i mają niskie kompetencje. Nie są też takim środowiskiem, które jest zdolne przekroczyć bierną funkcję „radzenia”. Zależność od administracji, powoduje, że bardzo łatwo, i to nie ze złej woli, zostają zepchnięte w niebyt informacyjny i sprawczy.Skuteczne rzecznictwo interesów mogą jedynie zagwarantować lokalnie zakorzenione grupy wzajemnego wsparcia osób z niepełnosprawnością (grupy samopomocy) oraz organizacje osób z niepełnosprawnością i ich najbliższych, oraz silne struktury federacyjne na poziomie regionalnym i krajowym. Jeśli takie warunki zostaną spełnione możemy rozpocząć rozmowę o wyłanianiu przedstawicieli takiego środowiska do rad ds. osób niepełnosprawnych. Tylko takie rady będą miały charakter społeczny (nie załatwi tego sam dopisek „społeczna”). Natomiast struktury federacyjne, jeśli mają silną bazę członkowską stanowią skuteczne wsparcie zarówno dla lokalnych organizacji społecznych skupiających osoby z niepełnosprawnością oraz takich, które są na te osoby otwarte jak i dla powiatowych rad do spraw osób niepełnosprawnych przez te organizacje delegowanych do kontaktu z administracją samorządową. Wsparcie to ma cztery zasadnicze funkcje do spełnienia: informacyjną, doradczą, szkoleniową, wspierającą współpracę lokalnych organizacji z samorządem oraz wspierającą integrację środowiska osób z niepełnosprawnością. Taką rolę w województwie lubelskim stara się pełnić federacja „Stowarzyszenie Lubelskich Organizacji Osób Niepełnosprawnych. Sejmik Wojewódzki” (LFOON SW). Dotychczas LFOON SW zrealizował szereg projektów, które zawierały powyższe komponenty wsparcia. Jednym z ważniejszych elementów jest rokroczne od 2020 roku organizowanie konferencji informacyjnych skierowanych głównie dla członków Społecznych Rad do Spraw Osób Niepełnosprawnych Województwa Lubelskiego. Informacja o konferencji i zaproszenia wysyłane są do powiatowych i wojewódzkiej Rady, PCPR-ów i koordynatorów dostępności. Skuteczność społecznych rad ds. osób niepełnosprawnych wymaga samoorganizacji społecznej środowiska osób z niepełnosprawnościami, która będzie skutkowała powstawaniem mniej lub bardziej sformalizowanych grup wzajemnego wsparcia na poziomie społeczności lokalnych, które następnie będą się jednoczyły w różnych koalicjach i strukturach federacyjnych, które będą partnerem dla władz administracyjnych i instytucji publicznych w kształtowaniu życia społeczno-gospodarczego. Władze samorządowe powołujące do życia społeczne rady ds. osób niepełnosprawnych winny stymulować powyższe procesy i dbać o podmiotową rolę osób z niepełnosprawnościami (czyli aktywną, sprawczą) w życiu społeczności lokalnychPodmiotowość osób z niepełnosprawnością jest warunkowana właściwym rozumieniem i stosowaniem zasady pomocniczości, znajdującej swe umocowanie w zapisach Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Przykładowo w duchu zasady pomocniczości, w Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021-2030 czytamy: „Polityka publiczna skierowana do osób z niepełnosprawnościami wymaga horyzontalnego planowania. Wielosektorowość i wielotorowość działań dla osiągnięcia maksymalnego efektu i zasięgu wymaga koordynacji. Obecnie polityki publiczne zarówno na szczeblu rządowym i samorządowym są często prowadzone niezależnie od siebie, nie uwzględniając wzajemnego ich wpływu” (s. 70). Pomimo tak trafnej oceny, w całej Strategii, brak jest wprost odwołania do zasady pomocniczości. O tym, że organizacje samopomocowe i samorząd powinny być uwzględnione w strategii świadczy m.in. umieszczenie w końcu wprowadzenia w odniesieniu do Strategii stwierdzeń: „do jej skutecznej realizacji konieczne jest aktywne zaangażowanie nie tylko administracji na poziomie centralnym, ale także samorządu terytorialnego oraz organizacji pozarządowych”, czy też wcześniej „Implementacja i monitoring Strategii będą realizowane z umożliwieniem aktywnego i pełnego zaangażowania i konsultacji z różnymi organizacjami osób z niepełnosprawnościami, w tym reprezentujących kobiety z niepełnosprawnościami” (s. 8). W przypisie ten ostatni podmiot opatrzono komentarzem: „Ilekroć w Strategii wskazywane są organizacje pozarządowe jako podmioty współpracujące lub odbiorcy działań, w pierwszej kolejności, zgodnie z Komentarzem generalnym nr 7 Komitetu ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych, powinno to dotyczyć w pierwszej kolejności organizacji osób z niepełnosprawnościami, kolejno organizacji działających na rzecz osób z niepełnosprawnościami, a następnie innych organizacji pozarządowych” (s. 14). Niestety dokument nie daje jasnej wizji tego w jaki sposób, i w oparciu o jakie zasoby, dzięki jakim mechanizmom ewentualnego wsparcia, to priorytetowe traktowanie samych osób z niepełnosprawnością i ich organizacji na zasadach partnerskiej współpracy ma się dokonywać. Kwestia upodmiotowienia samej osoby z niepełnosprawnością pojawia się literalnie w kontekście zaledwie dwóch zagadnień:
  1. „Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe” (s. 114)
  2. System świadczeń dla opiekunów osób z niepełnosprawnościami i systemowe uruchomienie usługi asystenta osobistego tak aby wsparcie finansowe było kierowane do samej osoby z niepełnosprawnością (s. 218-219).
Natomiast w odniesieniu do organizacji pozarządowych, współpraca z nimi, ogranicza się w większości do wykonania powierzonych im zadań, a nie autonomicznie przez te podmioty podejmowanych inicjatyw. Nie jest bowiem partnerską współpracą dofinansowanie projektów tych organizacji np. przez PFRON (s. 81). Wprawdzie organizacje pozarządowe, jako podmioty współpracujące w realizacji Strategii, są często przywoływane obok jednostek samorządu terytorialnego, jednak jeśli te pierwsze mają jasno zdefiniowane systemowe zabezpieczenie ich finansowania w wykonywaniu ich zadań statutowych, to w przypadku organizacji pozarządowych ich niezależne funkcjonowanie nie ma adekwatnego pokrycia w obowiązującym systemie finansów państwa. Brak jest w Strategii wskazania mechanizmu wyrównującego szanse organizacji pozarządowych na partnerską współpracę w realizacji całokształtu Strategii. Dotyczy to zwłaszcza tych, które skupiają osoby z niepełnosprawnością Nie jest czymś takim tzw. formuła „budżetu osobistego” (s. 108) ograniczona do samodzielnego zatrudnienia asystenta/asystentów, czy też zasada „pieniądz idzie za osobą” gwarantujących, że zatrudnienie wspomagane będzie realizowane przez podmioty publiczne lub organizacje pozarządowe wybierane przez osobę jako podmiot świadczący tę formę wsparcia (s. 201). Nie jest to bowiem gwarant możliwości instytucjonalizacji działań organizacji, umożliwiających świadczenie usług np. gwarantujących spełnienie wymogów pełnej dostępności. Zalążek takiego wsparcia pojawia się dopiero przy szczegółowym zadaniu VI. 3.4. Wsparcie dla osób z problemami zdrowia psychicznego w środowisku lokalnym, w którym się „zakłada zaangażowanie organizacji pozarządowych osób z problemami zdrowia psychicznego lub działających na ich rzecz w celu budowy i rozwoju sieci wsparcia w środowisku lokalnym, szczególnie w mniejszych miastach oraz w gminach wiejskich” (s. 239). Włączenie osób z niepełnosprawnością i ich organizacji w kampanie na rzecz zmiany wizerunku osób z różnymi niepełnosprawnościami (zadanie VII. 1.2.) pokazuje jak nikłą rolę wiodąca przewidziano dla samych osób z niepełnosprawnością (s. 245). Zakładanie, że 70% członków Rady Konsultacyjnej do Spraw Osób Niepełnosprawnych będą stanowili przedstawiciele organizacji pozarządowych, reprezentujących silne oddolne organizacje skupiające osoby z niepełnosprawnością, jest skazane na niepowodzenie. Dowodzi tego dotychczasowa słabość federalizacji organizacji osób z niepełnosprawnością w Polsce. Środowisko jest podzielone, a jeśli jest jakaś reprezentacja, to jest ona wyłoniona przez organizacje z dużych miast. W nikłym stopniu są reprezentowane środowiska osób z niepełnosprawnością z obszarów wiejskich.Wśród głównych priorytetów i działań jakie zakłada Strategia przewidziano:
  1. 1. Zapewnienie możliwości samostanowienia i wypowiadania się we własnym imieniu
  2. 1.1. Zapewnienie aktywnego i pełnego udziału osób z niepełnosprawnościami w procesach tworzenia oraz wdrażania aktów prawnych i polityk publicznych
Czytamy: „Działanie zakłada, że osoby z niepełnosprawnościami będą ściśle konsultowane i aktywnie włączane w procesy tworzenia i wdrażania aktów prawnych i polityk publicznych oraz w inne procesy podejmowania decyzji w zakresie spraw dotyczących tej grupy osób. Wymagania te dotyczą wszystkich organów administracji publicznej, od szczebla krajowego, przez regionalny, aż do szczebla lokalnego” (str. 97). I chociaż jako współpracujące w realizacji tego zadania przewidziano „jednostki samorządu terytorialnego, społeczne rady ds. osób z niepełnosprawnościami, organizacje pozarządowe” (s. 98) to jednak po czterech latach obowiązywania Strategii brak jest odzwierciedlenia rezultatów tego konkretnego działania na poziomie społeczności lokalnych. Powyższe zmiany miało wesprzeć kolejne działania (VIII. 1.4. i VIII. 1.5.) warunkowane uchwaleniem ustawy o wyrównywaniu szans osób z niepełnosprawnościami. Niestety i te działania utknęły w martwym punkcie pod koniec 2023 roku, a zmiana nazw rad poprzez dodanie „społeczne” nie jest żadnym dowodem na uspołecznienie i upodmiotowienie rad (s. 264-266)[19].Po raz kolejny doświadczamy słabości rzecznictwa interesów zarówno w samym środowisku osób z niepełnosprawnością jak i na szerszym poziomie organizacji społecznych, otwartych na osoby z niepełnosprawnością, w walce o dostępność.

Przypisy

[1] A. Ostrowska, Niepełnosprawni w społeczeństwie, Warszawa 2014, s. 240.

[2] W. Skiba (2018), Przyczyny i efekty zmian w polskiej polityce społecznej wobec osób niepełnosprawnych w latach 1991–2017, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 25, s. 28-48.

[3] W. Skiba, Wpływ instytucji pomocy publicznej na instrumenty polityki społecznej w obszarze aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, [w:] Instytucje w teorii i praktyce, red. B. Borkowska, Wrocław 2015, s. 213–237.

[4] Za: Skiba ibidem: do końca 2017 roku: 11 nowelizacji ustawy z 1991 r. i 85 nowelizacji ustawy z 1997 oraz odpowiednio 11 i 168 legislacji dotyczących przepisów wykonawczych) https://sip.lex.pl/#/act/16798906/2239902/rehabilitacja-zawodowa-i-spoleczna-oraz-zatrudnianie-osob-niepelnosprawnych?keyword=ustawa%20o%20rehabilitacji&cm=SREST

[5] Zob. W. Skiba, Wsparcie dla osób niepełnosprawnych w powiatowych strategiach rozwiązywania problemów społecznych: efektywna pomoc w rehabilitacji, czy przypadkowo dobrane działania?, [w:] Niepełnosprawność i starość, red. M. Halicka, J. Halicki, J. Borowik, Białystok 2016, s. 117–135 (= „Pogranicze. Studia społeczne” 28).)

[6] Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych.

[7] Wojewódzkie społeczne rady do spraw osób niepełnosprawnych są tworzone przy marszałkach województw, będące organami opiniodawczo-doradczymi. Do ich zadań należy: inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do: integracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, realizacji praw osób niepełnosprawnych; opiniowanie projektów wojewódzkich programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych; ocena realizacji programów; opiniowanie projektów uchwał i programów przyjmowanych przez sejmik województwa pod kątem ich skutków dla osób niepełnosprawnych. Składają się z 7 osób powoływanych spośród przedstawicieli działających na terenie województwa organizacji pozarządowych, fundacji oraz przedstawicieli wojewody i jednostek samorządu terytorialnego (powiatów i gmin). Członków wojewódzkich rad powołuje i odwołuje marszałek województwa, a kadencja rady trwa 4 lata.

[8] Powiatowe społeczne rady do spraw osób niepełnosprawnych, będące organami opiniodawczo-doradczymi tworzone są przy starostach. Ich podstawowe zadania to: inspirowanie przedsięwzięć zmierzających do: integracji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, realizacji praw osób niepełnosprawnych; opiniowanie projektów powiatowych programów działań na rzecz osób niepełnosprawnych; ocena realizacji programów; opiniowanie projektów uchwał i programów przyjmowanych przez radę powiatu pod kątem ich skutków dla osób niepełnosprawnych. Składają się z 5 osób, powoływanych spośród przedstawicieli działających na terenie danego powiatu organizacji pozarządowych, fundacji oraz przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego (powiatów i gmin). Członków powiatowych rad powołuje i odwołuje starosta, a Kadencja rady trwa 4 lata.

[9] Relacjonowały to przykładowo http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34889,14200250,Manifestacja_kilku_tysiecy_gluchych_i_niewidomych.html oraz https://www.wprost.pl/kraj/438000/Manifestacja-osob-gluchych-w-Warszawie-5-tys-uczestnikow.html (dostęp: 12.05.2017).

[10] Na stronach internetowych administracji powiatowej województwa lubelskiego mamy do czynienia z następującymi praktykami jeśli chodzi o prezentowanie PSRdsON:

  • przy nazwiskach członków rady „zgłoszona przez …”,
  • brak podanego kontaktu bezpośredniego do Rady,
  • umieszczenie informacji o PSRdsON pod zakładką „pomoc społeczna” lub w strukturze PCPR
  • brak powiązania działań PSRds.ON z Koordynatorami Dostępności
  • osoba kontaktowa (najczęściej urzędnik) – brak podanej afiliacji do jednostki organizacyjnej starostwa, brak podanego maila, telefonu, a jeśli jest mail to np. typu „kierownik@buziaczek.pl”.

[11] Juros A. (1997a). Całościowe Planowanie Życia (CPŻ) jako metoda przekraczania trudnych sytuacji przez osoby z niepełnosprawnością. W: A. Juros, W. Otrębski (red.). Integracja osób niepełnosprawnych w społeczności lokalnej. Lublin: FŚCEDS str. 133-159.

[12] Raport można było edytować wielokrotnie ale tylko do 31.03.2025 r.

[13] Raport o stanie zapewniania dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami przez podmioty publiczne w Polsce według stanu na 1 stycznia 2021 r. przygotowano m.in. w oparciu o wyniki badania zrealizowanego przez Główny Urząd Statystyczny na zlecenie Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, Warszawa 2021 (https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/media/137342/Raport_z_badania.pdf (Dostęp 13.07.2025).

[14] https://samorzad.gov.pl/web/powiat-krasnicki/deklaracja-dostepnosci – zakładka „Deklaracja dostępności”, a poniżej zakładka „Deklaracja dostępności serwisu Gov.pl „https://www.gov.pl/web/gov/deklaracja-dostepnosci-serwisu-govpl (dostęp: 14.07.2025)

[15] https://lublin.eu/mieszkancy/niepelnosprawni/um-dla-niepelnosprawnych/spoleczna-rada-ds-osob-niepelnosprawnych/#id_4

[16] Tomasz Masłyk (2020), Bariery i korzyści: osoby z niepełnosprawnościami w organizacjach trzeciego sektora. Jakościowa ilustracja empiryczna, Kwartalnik „Trzeci Sektor” Nr 50 (2/2020).

[17] Grzegorz Wójkowski (2021), Standardy funkcjonowania powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych, Katowice: Stowarzyszenie Aktywności Obywatelskiej BONA FIDES. https://www.bonafides.pl/wp-content/uploads/2021/12/Standardy-funkcjonowania-rad.pdf (dostęp:24.06.2025).

[18] Tamże.

[19] Zob. https://wyrownywanieszans.mrips.gov.pl/wp-content/uploads/2023/12/Zadanie_4_Produkt_1_Projekt_Ustawy_o_wyrownywaniu_szans_29_11_2023.pdf (dostęp: 1.09.2025).

Tekst: dr Andrzej Juros
Foto: Canva AI

dr Andrzej Juros – doktor nauk humanistycznych w zakresie psychologii, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, gdzie w 1979 roku uzyskał tytuł magistra na Wydziale Nauk Społecznych, a w 1988 roku stopień doktora na podstawie rozprawy poświęconej niepokojowi egzystencjalnemu młodzieży. Jako naukowiec i dydaktyk związany był z KUL, gdzie pełnił funkcje asystenta i adiunkta w Katedrze Psychologii Klinicznej i Osobowości, kierownika specjalizacji „Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim” oraz wykładowcy w Instytucie Socjologii, a obecnie współpracuje z Katedrą Społecznych Problemów Zdrowotności Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Jest politykiem społecznym i animatorem struktur trzeciego sektora na poziomie regionalnym i krajowym, działając m.in. w Lubelskim Ośrodku Samopomocy, Lubelskim Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych, Sieci SPLOT czy Wspólnocie Roboczej Związków Organizacji Socjalnych WRZOS. Jako członek Ashoki od 1999 roku i ekspert w zakresie integracji osób z niepełnosprawnością oraz przedsiębiorczości społecznej, prowadzi szkolenia i ekspertyzy dotyczące funkcjonowania społeczności lokalnych i organizacji pozarządowych. Jego główne zainteresowania naukowe obejmują podmiotowość osób z niepełnosprawnością w przestrzeni publicznej, ekonomię społeczną, politykę społeczną oraz tworzenie strategii integracji społecznej. Autor licznych publikacji, w tym monografii i opracowań dotyczących aktywizacji społecznej osób niepełnosprawnych, przedsiębiorczości społecznej oraz roli organizacji pozarządowych w społeczeństwie obywatelskim, a także ekspertyz dla instytucji państwowych i fundacji regionalnych. Od 1980 roku jest członkiem NSZZ „Solidarność”.

Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność” 
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki

Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON 

UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.

Facebook