Gdy 11 maja 2026 roku w krakowskim Kinie Sfinks zgasły światła, a na ekranie pojawiły się pierwsze kadry, stało się jasne, że nie uczestniczymy w zwykłym pokazie. Jubileuszowa, 10. edycja Festiwalu FilmON udowodniła, że w świecie sztuki jedyną barierą jest nasza wyobraźnia, a prawdziwa wrażliwość nie potrzebuje definicji – potrzebuje jedynie przestrzeni, by wybrzmieć.
Rangę wydarzenia podkreślił Patronat Honorowy, który nad festiwalem objęli: Aleksander Miszalski, Prezydent Miasta Krakowa, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), Polski Instytut Sztuki Filmowej oraz Kuratorium Oświaty w Krakowie.
Festiwal Filmowy Osób z Niepełnosprawnościami FilmON to od dekady coś znacznie więcej niż ogólnopolski konkurs filmów krótkometrażowych. To unikalna w skali kraju przestrzeń, w której osoby z niepełnosprawnością intelektualną stają się pełnoprawnymi kreatorami kultury masowej.
Siłą napędową i pomysłodawcą całego przedsięwzięcia jest Dariusz Janiczak, reżyser, scenarzysta i pedagog, który z niezwykłą empatią łączy świat wielkiego ekranu z misją społeczną. Pytany o początki tej drogi, wspomina:
„Zaczęło się od kółka u nas, w Zespole Szkół Specjalnych nr 6. Zaczęliśmy tworzyć krótkie etiudy, pracować filmoterapeutycznie z kamerą i widzieliśmy, jak to fajnie wpływa na uczniów – rozwijają się w różnych sferach funkcjonowania, przełamując nieśmiałość, rozwijając komunikację. Pomyśleliśmy wtedy, że fajnie by było zarażać tym innych i pokazać, że praca z filmem może przynieść takie efekty”.
Działania, które konsekwentnie realizują organizatorzy: Zespół Szkół Specjalnych nr 6 w Krakowie oraz Stowarzyszenie Pomocy Szkole „Pierwiosnek” opiera się na głębokim przekonaniu, że film jest najpotężniejszym narzędziem autokreacji i terapii. Tutaj emocje zamieniają się w ruchome obrazy, a opiekunowie odnajdują nowe, artystyczne ścieżki wspierania rozwoju młodych twórców.
Superbohaterowie są wśród nas
Zanim publiczność zasiadła w kinowych fotelach, Galę Finałową poprzedziło wydarzenie niezwykłe – wernisaż wystawy „Mój Superbohater”. Do Krakowa zjechali autorzy z całej Polski, by zaprezentować swoje wizje herosów. Niezwykłym gestem była obecność profesjonalnych artystów komiksowych, którzy stworzyli własne, autorskie interpretacje nagrodzonych prac. Rozmowy toczone przy planszach „Super Flory” czy „Spektrona” były pełne wzruszeń, dowodząc, że każdy z nas nosi w sobie pierwiastek nadludzkiej siły.
17 opowieści, które zmieniły spojrzenie
Uroczystą Galę Finałową z ogromną charyzmą i profesjonalizmem poprowadziła Monika Meleń, uznana reżyserka filmów dokumentalnych oraz autorka cenionych reportaży i programów telewizyjnych. Wydarzenie swoją obecnością uświetnił Bogdan Dąsal, Pełnomocnik Prezydenta Miasta Krakowa ds. Osób z Niepełnosprawnościami, co stanowiło wymowne potwierdzenie znaczenia festiwalu dla społecznej i kulturalnej mapy miasta.
Selekcja tegorocznych tytułów była dla komisji ogromnym wyzwaniem. Spośród 41 nadesłanych zgłoszeń każde pulsowało autentycznością, jednak ostatecznie to finałowa siedemnastka skradła serca widzów i stanęła w szranki o prestiżowe statuetki. Pod czujnym okiem prowadzącej publiczność wyruszyła w poruszającą podróż przez następujące produkcje:
- „Ławeczka” – OREW, Chorzów;
- „Przerwa na reklamę” – Fundacja „Nie Tylko”, Warszawa;
- „Coraz częściej” – Stowarzyszenie Na Górze, Szydłowo;
- „Pogo-dni – 12 lat rocka” – WTZ Stowarzyszenie Opus, Jarocin;
- „Piernikowe serce” – WTZ w Mokrzeszowie, Świebodzice;
- „Dobre rady” – Powiatowy ŚDS, Stąporków;
- „Wakacyjne przygody” – Szkoła Podstawowa Specjalna nr 244, Warszawa;
- „Scoolman – szkolny superbohater” – SOSW nr 1, Kalisz;
- „Górnicze tradycje” – WTZ Będzin, Będzin;
- „Mały Książę i lis” – WTZ FELICITAS, Czechowice-Dziedzice;
- „Paprykarz” – Zespół Szkół Specjalnych nr 1, Szczecin;
- „Wewnętrzne kolory” – WTZ w Wolsztynie, Wolsztyn;
- „Japońskie ziarenko” – Stowarzyszenie Par-Ter, Warszawa;
- „Si-wi [CV]” – Tomasz Łukianowski, Łagiewniki;
- „NaSZA bajKA” – SOSW nr 3, Kraków;
- „Bigos” – ŚDS Caritas Archidiecezji Krakowskiej, Kraków;
- „Inaczej” – ŚDS „Pogodni”, Białystok.
Triumfatorzy 10. edycji
Profesjonalne jury pod przewodnictwem Gabrieli Muskały, w składzie: Anna Starewicz-Caban, Bartosz Blaschke, Tomasz Schimscheiner oraz Grzegorz Zariczny, wyłoniło zwycięzców:
- I miejsce w kategorii Najlepszy film: „Ławeczka”, OREW Chorzów.
- II miejsce w kategorii Najlepszy film: „Inaczej”, Środowiskowy Dom Samopomocy „Pogodni” Caritas Archidiecezji Białostockiej.
- III miejsce w kategorii Najlepszy film: „Paprykarz”, Zespół Szkół Specjalnych nr 1 w Szczecinie.
- Najlepsza Aktorka: Elżbieta Cichoszewska, Warsztat Terapii Zajęciowej w Wolsztynie.
- Najlepszy Aktor: zespół aktorski z filmu „Dobre rady”, Stąporków.
- Nagroda Specjalna Ośrodka Kultury Norwida: film „Si Wi” w reż. Tomasza Łukianowskiego z Łagiewnik.
- Nagroda Specjalna PFRON Oddział Małopolski: film „Wewnętrzne kolory” (WTZ w Wolsztynie) oraz „Si Wi” (reż. Tomasz Łukianowski).
- Nagroda Specjalna Fundacji Edukacji i Sztuki: film „Dobre rady”, Stąporków.
Poziom tegorocznych prezentacji był tak wysoki i różnorodny, że jury postanowiło przyznać szereg dodatkowych wyróżnień. Doceniono w nich m.in. niesamowitą odwagę w opowiadaniu osobistych historii, spektakularny rozmach realizacyjny, a także cudowny absurd i szaleństwo wyobraźni, które biło z festiwalowych ekranów. Każdy z wyróżnionych filmów wniósł do dziesiątej edycji unikalną energię – od wzruszających opowieści wakacyjnych, przez interpretacje klasyki literatury, aż po energetyczne produkcje muzyczne.
Pełna lista wyróżnionych tytułów wraz z uzasadnieniami werdyktu jury dostępna jest pod adresem: FilmOn
W blasku jupiterów: dialog z Mistrzami
Wieczorna część Gali przyniosła merytoryczną ucztę. Po projekcjach nagrodzonych filmów odbył się panel dyskusyjny z udziałem jurorów. Przed twórcami usiadły autorytety świata filmu: Gabriela Muskała, Anna Starewicz-Caban, Bartosz Blaschke, Tomasz Schimscheiner, Grzegorz Zariczny oraz gospodarz panelu Dariusz Janiczak. Jury podkreślało, że tegoroczny poziom artystyczny nie pozwalał na taryfę ulgową. Oceniano czysty talent, warsztat i odwagę w przełamywaniu schematów. Niezwykle osobistą refleksją podzielił się Bartosz Blaschke:
„[…] Patrząc na te filmy i twórców odkryłem, że kamera może być przedłużeniem serca i ich wnętrza, w sposób nieoczywisty i zupełnie inny, niż ja to widzę na co dzień pracując lub obserwując pracę ludzi z branży. Jest to dla mnie przygoda spotkania człowieka z człowiekiem, a nie filmowca z filmowcem. Bardzo mnie to porusza. Dlatego ciężko oceniać, który film jest lepszy, a który gorszy, bo każdy z nich jakoś mnie dotknął, jakbym spotykał się z tymi ludźmi prywatnie […]”.
Ponad horyzont
Gdy emocje po wręczeniu nagród powoli opadały, na ekran powróciła magia w postaci pozakonkursowego pokazu filmu „Syn Szczęścia” w reżyserii Dominika Mireckiego. Ta poruszająca historia o relacji ojca i syna oraz determinacji w spełnianiu marzeń stała się idealną klamrą jubileuszu.
Podsumowując to dziesięciolecie, Dariusz Janiczak nie krył dumy:
„Jestem pełen emocji, bo patrzę, jak twórcy przyjeżdżają do nas z całej Polski, patrzę na pełne kino i radość podczas Gali Finałowej, z jaką oglądają swoje filmy na dużym ekranie i to jest bardzo wzruszające. Każdy, kto miał kontakt z osobami z niepełnosprawnością intelektualną wie, że to są cudowni ludzie i że przełamują te bariery – swoje i społeczne. Potrafią się dzielić szczerą emocją i nią zarażać. Jestem dumny z twórców, że tak się rozwijają i z tego, że chcą tu wracać, że chcą robić filmy”.
Dziesiąta edycja Festiwalu FilmON nie była tylko świętowaniem okrągłej rocznicy – była manifestem obecności i siły twórczej, która nie prosi o akceptację, lecz po prostu ją zdobywa swoją jakością. Wspólne zdjęcia, uściski i długie rozmowy w kuluarach Kina Sfinks pokazały, że stworzono tu coś trwałego: wspólnotę ludzi, którzy wierzą w kino bez barier. Z Krakowa uczestnicy wyjechali z nową energią, przypominając światu, że inkluzywność w sztuce to nie tylko piękny postulat, ale żywa, pulsująca rzeczywistość. Do zobaczenia na kolejnym festiwalowym szlaku, gdzie kamera znów uchwyci to, co w nas najbardziej ludzkie.
Galeria zdjęć
Tekst i foto: Agnieszka C. Gałązka
Rozmowy przeprowadziła: Anna Bieganowska-Skóra
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.