Styczeń, tradycyjnie otwierający rok pod znakiem rocznicy urodzin Louisa Braille’a, powoli dobiega końca. Choć w natłoku noworocznych postanowień i codziennych spraw rzadko znajdujemy czas na oficjalne celebrowanie tej daty, koniec miesiąca to idealny moment na refleksję nad „cichym bohaterem” naszej codzienności.
Często wydaje nam się, że ważne idee wymagają wielkich wydarzeń, konferencji i przemówień. Tymczasem dziedzictwo Louisa Braille’a, którego rocznica urodzin przypada 4 stycznia, najlepiej broni się samo – w ciszy domowych bibliotek, na opakowaniach codziennych produktów i w samodzielności każdego użytkownika pisma punktowego.
Brak oficjalnych uroczystości w kalendarzu nie jest dowodem zapomnienia. Wręcz przeciwnie – to sygnał, że brajl stał się dla nas czymś naturalnym i oczywistym. To najwyższa forma uznania dla wynalazku: przejście z poziomu „wyjątkowości” do poziomu „niezbędności”.
Więcej niż litery
Kiedy zamykamy styczeń, warto przypomnieć, że system Braille’a to coś więcej niż technika zapisu. To przede wszystkim manifest wolności. Każda wypukła kropka jest obietnicą intymności i samodzielności – pozwala przeczytać list bez pośredników, sprawdzić dawkę leku bez pytania o pomoc czy poczuć literaturę pod opuszkami palców.
W świecie zdominowanym przez ekrany i dźwięki, brajl pozostaje bastionem bezpośredniego kontaktu ze słowem. To jedyny system, który daje osobie niewidomej szansę na ortograficzną poprawność i autentyczne obcowanie z tekstem, a nie tylko jego bierny odsłuch.
Architektura sześciopunktu: Jak to działa?
Fundamentem systemu jest znak tworzący, zwany potocznie „kostką”. To prostokątny układ sześciu wypukłych punktów, rozmieszczonych w dwóch pionowych kolumnach, mieszczących się idealnie pod opuszką palca, pozwalając na odczytanie litery jednym dotykiem, bez błądzenia po papierze.
Louis Braille zaprojektował system z matematyczną logiką, dzieląc go na serie:
- Pierwsza seria (A–J): Wykorzystuje tylko cztery górne punkty.
- Druga seria (K–T): Powstaje przez dodanie dolnego lewego punktu (nr 3) do znaków z pierwszej serii.
- Trzecia seria (U–Z): Tworzona jest przez dodanie obu dolnych punktów (nr 3 i 6) do bazy.
Ten prosty mechanizm pozwala uzyskać 63 znaki, które obejmują nie tylko alfabet, ale i cyfry (poprzedzone specjalnym znakiem liczby), nuty oraz skomplikowane wzory matematyczne. Dzięki temu nie jest tylko zbiorem kropek, ale kompletnym, logicznym systemem, który pozwala zapisać każdą ludzką myśl.
Czy wiesz, że...? 3 fakty o systemie Braille’a, o których rzadko się mówi
- Początki w armii (Szyfr Nocny): Louis Braille nie wymyślił idei wypukłych punktów od zera. Oparł się na systemie kapitana Charlesa Barbiera de la Serre, który służył żołnierzom Napoleona do odczytywania rozkazów w nocy, bez użycia światła (co mogłoby zdradzić ich pozycję wrogowi). Braille genialnie uprościł ten skomplikowany, 12-punktowy kod do 6 punktów, które idealnie mieszczą się pod jednym opuszkiem palca.
- System był zakazany: Początkowo władze Instytutu dla Niewidomych w Paryżu, w którym uczył się Louis, zakazały używania jego systemu. Obawiano się, że osoby niewidome staną się zbyt samodzielne i „odizolują się” od widzących nauczycieli. Uczniowie uczyli się brajla potajemnie, przekazując sobie wiedzę poza lekcjami, aż do oficjalnego uznania systemu dwa lata po śmierci Louisa.
- Asteroida imienia Louisa: W 1992 roku odkryto asteroidę (9969), którą na cześć wynalazcy nazwano 9969 Braille. Kiedy siedem lat później sonda Deep Space 1 przeleciała w jej pobliżu, świat symbolicznie połączył naukę z dziedzictwem człowieka, który – choć sam stracił wzrok w wieku 3 lat – pozwolił innym „sięgać gwiazd”.
Dziedzictwo, które trwa
Choć styczeń mija, a wraz z nim rocznicowe wpisy w mediach społecznościowych, znaczenie tego genialnego systemu nie słabnie. Nie potrzebujemy specjalnych dat, by docenić fakt, że sześć prostych punktów potrafi zburzyć mury, których nie pokonały dekady społecznych debat.
Louis Braille nie stworzył tylko alfabetu – stworzył fundament pod godne, samodzielne życie. I to właśnie ta codziennie celebrowana niezależność jest najpiękniejszym pomnikiem, jaki możemy mu wystawić. Nie tylko w styczniu, ale przez pozostałych jedenaście miesięcy roku.
Braille w praktyce – Twoje punkty wsparcia w Lublinie
Jeśli Ty lub Twoi bliscy potrzebujecie wsparcia w zakresie nauki, technologii wspomagających lub doradztwa, w naszym mieście działają wyspecjalizowane instytucje:
- PZN Okręg Lubelski – największa organizacja w regionie. Oferuje naukę orientacji przestrzennej, kursy brajla, wsparcie psychologiczne i nową Tyfloplacówkę.
Adres: ul. Klemensa Junoszy 49, tel. 81 441 53 25
- Fundacja Szansa dla Niewidomych – doradztwo w zakresie nowoczesnych technologii (powiększalniki, czytniki), tyfloinformatyka oraz wsparcie w zdobywaniu dofinansowań.
Adres: ul. Głowackiego 35 lok. 66, tel. 881 946 995
- Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. prof. Zofii Sękowskiej – kompleksowa edukacja dla dzieci i młodzieży, wczesne wspomaganie rozwoju oraz internat dla uczniów spoza miasta.
Adres: ul. Wyścigowa 31, tel. 81 532 19 44
- Stowarzyszenie „Bliżej Świata” – wsparcie rodziców dzieci niewidomych i słabowidzących, prowadzenie klubu rodzica i integracja środowiska.
Adres: ul. Hirszfelda 6, tel. 513 019 044
- LFOON (Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki) – pomoc w aktywizacji zawodowej, pośrednictwo pracy i doradztwo prawne.
Adres: ul. Leszczyńskiego 23/14, tel. 81 533 10 22
Galeria zdjęć
Tekst i foto: Agnieszka C. Gałązka
Fotografie popiersia Louisa Braille’a ze zbiorów Centre Georges Pompidou w Paryżu: Anna Bieganowska-Skóra
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.