„Seksualność a niepełnosprawność – rozwiewamy mity, wzmacniamy kompetencje rodziców” – tak brzmiał temat wykładu, który odbył się 22 listopada 2025 r. w siedzibie Caritasu Archidiecezji Lubelskiej. Spotkanie poprowadziła mgr Dorota Smoląg, pedagog, terapeutka behawioralna i trenerka.
Wykład skierowany był głównie do rodziców oraz nauczycieli i opiekunów, którzy chcą:
- lepiej rozumieć temat seksualności dzieci z niepełnosprawnościami,
- wiedzieć, jak i kiedy rozmawiać z dziećmi,
- wprowadzać psychoedukację dotyczącą seksualności wśród dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami,
- zdobywać narzędzia do wspierania ich w rozwoju,
- nauczyć się reagować zarówno na zachowania seksualne mieszczące się w normie, jak i na te wymagające pracy terapeutycznej.
Seksualność jako naturalna część rozwoju – podstawy i modele
Pierwsza część wykładu obejmowała podstawowe pojęcia i definicje. Uczestnicy poznali model Seligmana opisujący wielowarstwowość seksualności.
Martin Seligman – psycholog, terapeuta i badacz rozwoju seksualnego – podkreśla w swojej filozofii, że seksualność człowieka jest naturalnym i złożonym elementem życia, który kształtuje się stopniowo i obejmuje zarówno aspekty biologiczne, psychiczne, jak i społeczne. W jego ujęciu seksualność nie jest jednowymiarowa – tworzą ją warstwy wzajemnie na siebie wpływające, a ich harmonijny rozwój wymaga akceptacji, edukacji i bezpiecznego otoczenia.
Omówiono m.in.:
- tożsamość płciową – czyli wewnętrzne poczucie tego, kim jestem jako osoba płciowa;
- rolę płciową – rozumianą jako zachowania i oczekiwania społeczne związane z byciem dziewczynką, chłopcem lub osobą nienormatywną płciowo;
- orientację seksualną – dotyczącą tego, do kogo odczuwamy emocjonalny lub seksualny pociąg;
- zachowania seksualne – czyli sposób wyrażania potrzeb bliskości, czułości czy napięcia seksualnego, które u dzieci często mają charakter eksploracyjny, wynikają z ciekawości rozwojowej;
- intymność emocjonalną – zdolność do budowania relacji opartych na bliskości, zaufaniu i akceptacji;
- system wartości i norm – określający, co dana osoba uznaje za właściwe, stosowne i bezpieczne.
Podkreślono, że warstwy te rozwijają się stopniowo, a tempo oraz sposób ich kształtowania może różnić się u dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami. Dlatego właściwe wsparcie, edukacja i adekwatnie stawiane granice są kluczowe na każdym etapie tego rozwoju.
Do normatywnych zachowań, jakie możemy obserwować u dzieci, należą m.in.:
- przywiązanie do opiekuna i potrzeba czułości,
- poznawanie własnego ciała,
- ciekawość oraz zadawanie pytań dotyczących seksualności,
- próby masturbacji.
Zaznaczono, że kluczowe jest nie ukrywanie, nie zawstydzanie i nie demonizowanie tych zachowań, lecz ich oswajanie poprzez edukację i psychoedukację.
Edukacja dostosowana do potrzeb – podejście Izabeli Fornalik i narzędzia w praktyce
Podczas wykładu poświęcono wiele uwagi koncepcji Izabeli Fornalik – pedagog specjalnej, edukatorki seksualnej i jednej z najważniejszych polskich autorek w obszarze seksualności osób z niepełnosprawnościami. Jej książki stanowiły istotny punkt odniesienia podczas zajęć. Fornalik od lat podkreśla, że seksualność jest prawem, a nie przywilejem, i że osoby z niepełnosprawnościami – zwłaszcza intelektualnymi – wymagają dostosowanej, rzetelnej i pełnej szacunku edukacji. Jej podejście opiera się na przekonaniu, że brak wiedzy nie chroni, lecz naraża na ryzyko; natomiast edukacja buduje bezpieczeństwo, samostanowienie i poczucie sprawczości.
Fornalik w swoich publikacjach – takich jak „Dojrzewanie, miłość, seks” czy „Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej?” – zwraca uwagę, że osoby z niepełnosprawnościami, podobnie jak osoby neurotypowe, przeżywają emocje, pragną bliskości i relacji, choć często inaczej je wyrażają. Jej celem nie jest „normalizowanie” zachowań, ale uczenie adekwatnych, bezpiecznych i akceptowalnych społecznie sposobów funkcjonowania oraz budowanie pozytywnej, nieoceniającej narracji o seksualności. Podczas wykładu podkreślano, że jej prace są jednym z najważniejszych źródeł praktycznej wiedzy dla nauczycieli, terapeutów i rodziców.
W trakcie spotkania uczestnicy mieli okazję przyjrzeć się szeregowi książek i materiałów edukacyjnych – wiele z nich zostało zaprezentowanych fizycznie, co pozwoliło poznać ich treść oraz formę. Poza wspomnianą już Izabelą Fornalik, pojawiły się również przewodniki i bajki edukacyjne dotyczące rozwoju seksualnego, książki wspierające rozmowy z młodzieżą oraz materiały dedykowane pracy z dziećmi o zróżnicowanych potrzebach. Były to między innymi: „Dojrzewanie, miłość, seks”, „Niezbędnik każdej dziewczyny”, a także obszerne opracowania dotyczące rozwoju społeczno-seksualnego dzieci. Dzięki tej prezentacji uczestnicy mogli bezpośrednio zobaczyć narzędzia, które mogą włączyć do swojej praktyki – od materiałów do rozmów indywidualnych po publikacje pomocne w zajęciach grupowych.
Szczególną uwagę zwrócono na to, jak wartościowe są treści dostosowane do możliwości poznawczych odbiorców. Fornalik oraz inni autorzy podkreślają, że edukacja seksualna w kontekście niepełnosprawności powinna być konkretna, obrazowa i osadzona w realnych sytuacjach życia codziennego. Nie chodzi o przekaz teoretycznych, abstrakcyjnych treści, ale o praktyczne wsparcie w rozumieniu własnego ciała, emocji, granic, a także zasad bezpieczeństwa. Uczestnicy poznali przykłady, jak takie podejście można wdrażać w pracy z dziećmi, młodzieżą i dorosłymi o różnych potrzebach.
Rola dorosłych i wyzwania współczesności – jak wspierać dzieci bez lęku i tabu
W kolejnej części wykładu skoncentrowano się na roli psychoedukacji oraz na wyzwaniach, z jakimi mierzą się współcześni rodzice, opiekunowie i nauczyciele. Podkreślono, że psychoedukacja nie jest jednorazową rozmową, lecz procesem, który towarzyszy dziecku na różnych etapach jego rozwoju. To codzienne budowanie przestrzeni, w której temat ciała, emocji, relacji i granic jest traktowany jako naturalny element dorastania.
Psychoedukacja obejmuje m.in.:
- budowanie bezpiecznej relacji dorosły–dziecko, opartej na zaufaniu i otwartości,
- uczenie granic i intymności, czyli rozumienia, że każdy człowiek ma prawo do prywatności i że należy szanować granice innych,
- wzmacnianie akceptacji siebie i różnorodności, w tym różnic rozwojowych i indywidualnych potrzeb,
- rozwijanie umiejętności komunikowania emocji oraz potrzeb, co stanowi fundament bezpiecznych zachowań.
Prowadząca zwróciła uwagę, że dzieci – zarówno neurotypowe, jak i te z niepełnosprawnościami – potrzebują obecności bezpiecznego dorosłego, który nie bagatelizuje ich pytań, nie zastrasza, nie zawstydza i nie unika trudnych tematów. To właśnie reakcje dorosłych kształtują u dziecka przekonanie czy seksualność jest czymś naturalnym, czy wstydliwym; czy można o niej mówić otwarcie, czy należy ją ukrywać. Brak wiedzy, jak podkreśliła Dorota Smoląg, prowadzi często do zachowań ryzykownych – dziecko może podejmować próby eksperymentowania, szukać odpowiedzi w internecie albo opierać się na przekazach rówieśniczych, które bywają zniekształcone i niebezpieczne.
Dorota Smoląg podkreśliła również, że doświadczenia i przekonania rodziców mają ogromny wpływ na to, jak postrzegają oni seksualność swojego dziecka. Wychowanie, normy kulturowe, tabu rodzinne, własne doświadczenia z dzieciństwa czy brak wzorców rozmów o seksualności mogą sprawić, że temat ten staje się dla dorosłych trudny. Często to nie dziecko „nie jest gotowe” na rozmowę — to dorośli potrzebują wsparcia, by móc ją podjąć. Dlatego tak ważne są szkolenia, warsztaty i materiały edukacyjne, które pozwalają zrozumieć, że seksualność dziecka nie jest tożsama z seksualnością dorosłego, a jej przejawy są naturalną częścią rozwoju.
W kontekście współczesnych wyzwań szczegółowo omówiono wpływ środowiska cyfrowego na rozwój dzieci i młodzieży. Dostęp do internetu jest powszechny już w młodszych klasach szkoły podstawowej, a pierwsze zetknięcie z treściami pornograficznymi nierzadko następuje przypadkowo. Wskazano, że:
- dzieci nie potrafią odróżnić treści realistycznych od kreacji filmowych,
- mogą traktować pornografię jako źródło „nauki”,
- mogą doświadczać lęku, dezorientacji lub błędnych przekonań dotyczących relacji, ciała czy zgody.
Wiek pierwszego kontaktu z pornografią drastycznie się obniża, podkreślano zatem, że to dorośli powinni być pierwszym i najważniejszym źródłem wiedzy — prostym, rzetelnym, dostosowanym do wieku dziecka.
Wykład miał na celu wzmocnienie kompetencji rodziców i opiekunów — tak, aby czuli się pewniej, spokojniej i bardziej świadomie towarzyszyli swoim dzieciom w rozwoju seksualnym. Chodziło przede wszystkim o przełamywanie lęku, tabu oraz mitów, które wciąż funkcjonują w społeczeństwie, a które mogą utrudniać dzieciom zdobywanie wiedzy i bezpieczne dorastanie. Podkreślono, że edukacja seksualna w duchu empatii, akceptacji i uważności nie tylko chroni, ale też wzmacnia poczucie własnej wartości dzieci i młodzieży, budując fundament przyszłych, zdrowych relacji.
Galeria zdjęć
Tekst i foto: Ewelina Dumała
Materiał powstał w ramach projektu „Wzmacniamy aktywność”
realizowanego w okresie 01.01.2025 r. – 29.02.2028 r.
przez Lubelskie Forum Organizacji Osób Niepełnosprawnych – Sejmik Wojewódzki
Zadanie publiczne jest dofinansowane ze środków PFRON
UWAGA: Pobieranie, kopiowanie i jakiekolwiek inne wykorzystanie treści dostępnych w powyższym materiale wymaga pisemnej zgody LFOON – SW będącego właścicielem serwisu www.niepelnosprawnilublin.pl.